Những Tấm Gương Sống Đạo Giữa Đời L� Thi�n

Những Tấm Gương Sống Đạo Giữa Đời

L� Thi�n & L� Tinh Th�ng (sưu tầm & bi�n khảo)

NGUYỄN TRƯỜNG TỘ

(1830-1871)

CẦU HỌC,
KH�NG CẦU VINH,
M� CHỈ ĐỂ
PHỤNG SỰ TỔ QUỐC

NGƯỜI Cộng sản v� thần thường tr�nh n� đề cập đến c�c nh�n vật t�n gi�o c� nhiều cống hiến cho x� hội, nhất l� người C�ng Gi�o,.Hoặc nếu buộc l�ng phải n�i tới những vị n�y th� họ lu�n lu�n t�m c�ch b�p m�o c�c yếu tố lịch sử li�n quan đến c�c nh�n vật ấy. Thế nhưng năm 1988, khi viết Lời Tựa cho quyển " NGUYỄN TRƯỜNG TỘ - CON NGƯỜI V� DI THẢO" do Trương B� Cần bi�n soạn, nh� ch�nh luận cộng sản Trần Bạch Đằng đ� viết: "Cần đ�nh gi� c�ng bằng cống hiến của mọi người Việt Nam, d� theo t�n ngưỡng n�o, trong những bối cảnh v� c�ng phức tạp". Sau đ�, họ Trần ph�t biểu :" Nếu Nguyễn Trường Tộ l� một người lương, c�c "điều trần" của �ng vẫn đặc biệt như Nguyễn Lộ Trạch, nhưng Nguyễn Trường Tộ l� một t�n đồ đạo Thi�n Ch�a, c�c "điều trần" của �ng c�ng t�n vinh �ng... Với tư c�ch một t�n đồ đạo Thi�n Ch�a đang bị triều đ�nh ngược đ�i, d�n ch�ng nghi kỵ, �ng [Nguyễn Trường Tộ] kh�ng ngần ngại tr�nh b�y, hy vọng nh� vua đảo ngược thế cờ, chuyển nguy th�nh an, chuyển yếu th�nh mạnh, chuyển lạc hậu th�nh ti�n tiến cho cả quốc gia..."

"T�n đồ đạo Thi�n Ch�a" Nguyễn Trường Tộ l� ai c� lẽ nhiều người C�ng gi�o Việt Nam thuộc c�c thế hệ đ�n anh đều r�, nhưng giới trẻ, đặc biệt giới trẻ ở hải ngoại, chắc chưa biết tới, hay chỉ biết lờ mờ th�i.

NGUYỄN TRƯỜNG TỘ sinh năm 1830 trong một gia đ�nh C�ng Gi�o l�ng B�i Chu (nay thuộc x� Hưng Trung, huyện Hưng Nguy�n, tỉnh Nghệ An) v� mất ng�y 22-11-1871 tại X� Đo�i (nay thuộc x� Nghi Di�n, huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An), thọ 41 tuổi. Tuy mất sớm, Nguyễn Trường Tộ đ� để lại hậu thế những kế hoạch cải c�ch gi� trị ng�n đời qua những di thảo của �ng m� phần lớn l� c�c bản �điều trần� d�ng l�n Vua Tự Đức, đề nghị nh� vua canh t�n đất nước x� hội về mọi mặt hầu sớm tiến tới d�n chủ, độc lập, tự do v� ph� cường.

Nguyễn Trường Tộ tinh th�ng H�n Học, nhưng y�u chuộng lối học thực dụng, bỏ con đường khoa cử để đi theo Đức Gi�m Mục Ng� Gia Hậu (Gauthier), b�n ba sang c�c xứ như Hương Cảng, Ph�p, �, nghi�n cứu c�c m�n học c� t�nh c�ch thực dụng. Trong mọi vấn đề, ưu ti�n h�ng đầu của �ng l� sở học.

� Ch� Cầu Học

Trong một bản điều trần viết hồi th�ng S�u 1864, Nguyễn Trường Tộ n�i: "Từ 15 năm nay, t�i đ� biết r� tất phải c� mối lo như ng�y nay, n�n t�i đ� ra sức t�m t�i học hỏi tr� kh�n của mọi người để th�m sự hiểu biết cho m�nh, chớ kh�ng phải chỉ mới một ng�y". Năm 1864 l� năm họ Nguyễn vừa tr�n 34 tuổi. �ng n�i "từ 15 năm nay..." c� nghĩa l� từ khi l�n 19 tuổi, Nguyễn Trường Tộ đ� � thức "t�m t�i học hỏi tr� kh�n của mọi người".

Trong b�i Trần T�nh, Nguyễn Trường Tộ lại t�m sự: "Về việc học th� kh�ng m�n n�o kh�ng để � tới, c�i cao của thi�n văn, c�i s�u của địa l�, c�i phiền to�i của nh�n sự, cho đến luật lịch, binh quyền, tạp gi�o, dị nghệ, c�c m�n c�ch tr�, thuật số, kh�ng m�n n�o t�i kh�ng khảo cứu, nhất l�, để � nghi�n cứu về sự thế dọc ngang tan hợp trong thi�n hạ".

Trong bản điều trần ng�y 9-3-1868 hiến kế l�n vua Tự Đức về "Mục Đ�ch của Sứ bộ đi Ph�p ", Nguyễn Trường Tộ x�c quyết: "Mấy chục năm nay, t�i b�n tẩu trong thi�n hạ, thu thập những t�nh thế biến thi�n xưa nay, đem những điều đ� đọc trong s�ch nghiệm ra việc đời. D� trao đổi với ai một lời n�i, một c�u chuyện, th�m t�m t�i cũng c� � muốn thu lấy sự hiểu biết của người l�m của m�nh, cho n�n kh�ng kể l� phải uốn nắn để cầu học hỏi, cũng rất khổ t�m lắm ". Phải, Nguyễn Trường Tộ xuất ngoại du học, chẳng những phải vất vả lắm mới học được c�i hay của lo�i người, �ng c�n phải khổ t�m kh�ng �t v� bị vua quan triều đ�nh dị nghị, nghi ngờ do định kiến đối với tư thế C�ng Gi�o của �ng. Dầu vậy, �ng kh�ng hề nản ch�.

Kh�ng Cầu Vinh

Trong b�i Trần T�nh ng�y 13-5-1863, sau khi x�c nhận: "Về việc học th� kh�ng m�n n�o kh�ng để � tới ..." như tr�ch dẫn tr�n, Nguyễn Trường Tộ khẳng định: "Thường những người học được như vậy hay d�ng đ� l�m phương tiện để cầu vinh, để tiến th�n , c�n t�i th� d�ng để đền đ�p lại c�i m� trời đ� cho t�i học được, chứ kh�ng mong kiếm ch�c một đồng tiền n�o".

Kh�ng cầu vinh tham lợi l� c�i � ch� sắt đ� m� Nguyễn Trường Tộ đ� tự x�c định v� r�n luyện nu�i dưỡng từ tấm b� như �ng m� tả ở đầu b�i Trần T�nh: "Từ b� t�i đ� thận trọng trong việc giao du, th�ch y�n tĩnh, đối với tất cả những sự cầu danh, lấn lướt, gi�nh c�ng, tham lợi t�i đều coi như m�y bay nước chảy".

Với Tiền Đồ Quốc Gia D�n Tộc

Trở về nước sau khi chu du học hỏi ở nước ngo�i, Nguyễn Trường Tộ kh�ng ngần ngại đem sở học c�ng kinh nghiệm v� những điều tai nghe mắt thấy đ� th�u th�i được, t�m tắt th�nh những bản điều trần đệ tr�nh l�n vua Tự Đức với niềm hy vọng được nh� vua v� triều đ�nh lưu t�m đến m� mang ra �p dụng chấn hưng quốc gia về mọi mặt hầu đem lại thịnh vượng cho xứ sở, v� nhất l� để đối ph� với t�nh thế thập phần kh� nhăn nguy hiểm của thời cuộc l�c bấy giờ. �ng d�ng lời n�i của người xưa l�m ch�m ng�n sống cho m�nh: "Biết m� kh�ng n�i l� bất nh�n, n�i m� kh�ng n�i hết l� bất nghĩa".

Trong sự cầu học, cầu tiến, Nguyễn Trường Tộ đ� thực h�nh th�ng thạo v� uy�n b�c nhiều l�nh vực thực tiễn, như x�y dựng nh� cửa, th�nh qu�ch, sửa chữa m�y m�c, thăm d� mỏ quặng, thiết kế bản đồ v� hướng dẫn thực tập b�ch nghệ. Đầu năm 1868, Nguyễn Trường Tộ đi Ph�p c� mang về một số dụng cụ m�y m�c v� s�ch vở kỹ thuật. Vua Tự Đức tỏ ra vui mừng, hớn hở đ�n tiếp. Kế hoạch mở trường b�ch nghệ sắp thực hiện, nhưng do phản ứng chống đối của một số sĩ phu, nh� vua ch�n bước, bỏ dở việc mở trường. C�c s�ch vở, dụng cụ m�y m�c cuối c�ng chất đống trong kho cho tới hư hỏng.

Ngo�i một số lớn t�i liệu Nguyễn Trường Tộ viết nay đ� thất lạc, hiện c� đến 58 bản điều trần hoặc c�c c�c di thảo kh�c của �ng c�n được lưu trữ tại c�c t�ng thư văn khố trong nước hay ngo�i nước. Từ c�ng nghiệp, n�ng nghiệp, thương nghiệp, tới h�nh ch�nh, t�i ch�nh, văn h�a, gi�o dục, x� hội, quốc ph�ng, ngoại giao... kh�ng đề t�i n�o �ng kh�ng tr�nh b�y tỉ mỉ, cặn kẽ v� c� hệ thống.

Đề Nghị Cải C�ch Gi�o Dục

C�c điều trần của Nguyễn Trường Tộ đều hữu �ch v� c� gi� trị thiết thực chẳng những cho thời đại �ng đang sống m� c�n cho mọi thời đại, nhất l� đối với thời đại "x� hội chủ nghĩa" trong nước ng�y nay. Nhưng đặc biệt với giới trẻ, ch�ng t�i muốn nhấn mạnh những � kiến v� đề nghị của �ng về gi�o dục l� kh�a cạnh đ�ng cho thanh thiếu ni�n Việt Nam đang sống ở hải ngoại học hỏi hơn cả.

Trong "Mấy Lời Ngỏ Trước" cho quyển "Nguyễn Trường Tộ" xuất bản năm 1941 tại Huế v� t�i bản năm 1942 tại H� Nội, t�c giả Từ Ngọc Nguyễn L�n viết: "Một người c� kiến thức s�u rộng như ti�n sinh, c� l�ng y�u nước tr�n hết như ti�n sinh, ta c� bổn phận phải lu�n lu�n nhắc nhở đến t�n tuổi để treo một gương s�ng giữa c�c anh em thiếu ni�n ng�y nay, v� nhất l� để tr�nh b�y trước mặt c�c bạn du học sinh tấm ho�i b�o thiết tha của nh� T�y học sớm nhất của đất nước".

Ngo�i bản điều trần ng�y 1-9-1866 tr�nh b�y "Về Việc Học Thực Dụng ", trong điều trần "T�m Việc Cần L�m Gấp - Tế Cấp B�t Điều", ở điều thứ tư, Nguyễn Trường Tộ lại mạnh mẽ "Xin Sửa Đổi Học Thuật, Ch� Trọng Thực Dụng". Kế đ�, �ng c�n viết hai điều trần cổ v� việc cho học sinh đi du học nước ngo�i: Điều trần ng�y 13-3-1868 "Về Việc Gởi Người Sang Ph�p Học" v� điều trần ng�y 14-4-1871 "Về Việc Gởi Học Sinh Sang Singapore Học Sinh Ngữ".

Nh� b�c học Nguyễn Trường Tộ lu�n đặt nặng vai tr� gi�o dục khoa học kỹ thuật , n�n cả trong c�c điều trần b�n về c�c l�nh vực kh�c, ti�n sinh �t khi qu�n nhắc tới việc học c�c m�n kỹ thuật l� những m�n ho�n to�n xa lạ đối với người Việt l�c bấy giờ. Chẳng hạn, trong "Kế Hoạch L�m Cho D�n Gi�u Nước Mạnh" (1864), �ng viết: "N�i tổng qu�t th� phương ph�p đ�c s�ng đạn v� chế hột nổ cần nhất ở cơ học, v� c� cả quang học gi�p v�o. C�n ph�p đ�c kim loại v� khai th�c mỏ than th� cần nhất về cơ học v� h�a học gi�p v�o. Về ph�p l�i t�u th� cốt ở quang học v� c� trắc lượng học, to�n học gi�p v�o". �ng giảng giải r�nh mạch từng m�n học m� �ng đ� n�u l�n để cho ai nấy thấy được gi� trị v� sự cần thiết của c�c m�n học mới mẻ ấy. Theo �ng, nh� nước phải chấp nhận bỏ ra chi ph� cho việc học tập v� mua sắm kh� cụ. "Khi mua sắm được kh� cụ rồi sẽ c�ng thực h�nh với việc học tập l� thuyết. Như thế th� sự sử dụng m�y m�c lẽ n�o lại kh�ng th�nh c�ng, t�i kh�o lẽ n�o lại kh�ng tiến l�n được!" �ng tin như thế v� quả quyết thế.

Một đề nghị kh�c của Nguyễn Trường Tộ cũng hết sức"cấp tiến" đối với thời của �ng l� đem v�o chương tr�nh học v� thi cử c�c m�n n�ng nghiệp, thi�n văn, địa l�, b�ch khoa, luật học.

Nguyễn Trường Tộ c�n đề nghị phổ biến rộng r�i c�c đề t�i về hải lợi, sơn lợi, địa lợi, thủy lợi, c�ch thức chế biến dược phẩm, chế biến thực phẩm thơm ngon, c� thể giữ l�u, hợp vệ sinh, c�c c�ch thức sản xuất h�ng ti�u d�ng, tổ chức xuất nhập cảng, x�y cất nh� ở c�ng cơ sở x� hội, để cho mọi người d�n c� thể đ�ng g�p kinh nghiệm, s�ng kiến m� l�m tốt hơn.

Việc Nước l� Trọng

    Những bức thư t�m sự Nguyễn Trường Tộ gửi cho quan đại thần Trần Tiễn Th�nh cho ta thấy c�i t�m của họ Nguyễn l� kh�ng m�ng c�ng danh, m� chỉ mong l�m được việc g� để gi�p nước. �ng thường n�i, phải coi việc nước như việc nh�, song ri�ng bản th�n �ng th� l�c n�o cũng coi việc nước trọng hơn việc nh�.

    Trong điều trần "Vua L� Qu�, Quan L� Trọng", Nguyễn Trường Tộ x�c định � ch� v� nước kh�ng v� danh lợi của �ng như sau: "T�i sở dĩ khinh bỏ danh lợi cốt để triều đ�nh tin nghe, v� th�m � của t�i l� đi sang c�c nước xin nắm t�nh h�nh, kh�ng những n�n n�ng để chứng tỏ m�nh l� người kh�ng c� hại, c� thể l�m được những việc ch�nh nghĩa cho vua, m� c�n để trở th�nh kẻ mưu tr� gấp lo chống đỡ hoạn nạn cho nước nh� nữa ".

L� Do Thất Bại

    Nguyễn Trường Tộ vừa c� kiến thức uy�n b�c, nh�n xa thấy rộng, vừa c� t�m huyết v� tinh thần d�n tộc. Những đề nghị cải c�ch của �ng kh�ng c� g� cao xa, tr�i lại rất thực tế v� dễ �p dụng theo từng bước thời gian, cực kỳ hữu �ch cho d�n tộc v� đất nước. Tiếc thay, nhiệt t�nh v� t�i năng của �ng đ� kh�ng được đ�p ứng.

V� sao?

    Thứ nhất l� do tr�nh độ kiến thức của ch�nh vua Tự Đức c�ng đ�ng đảo c�c quan trong triều qu� giới hạn, song lại c� đầu �c thủ cựu, nếu kh�ng n�i l� cao ngạo. Thứ hai l� do th�i độ nghi kỵ của vua quan thời bấy giờ. Nguyễn Trường Tộ l� người C�ng Gi�o, được Gi�m Mục người Ph�p l� Gauthier (Ng� Gia Hậu) đưa đi xuất du, v� thế �ng bị nghi ngờ tư th�ng với Ph�p.

    Tuy bị ngờ vực v� l� người c� C�ng Gi�o, ng�y 29-3-1863, Nguyễn Trường Tộ vẫn can đảm d�ng l�n vua Tự Đức bản điều trần "Gi�o m�n luận" b�n về tự do t�n gi�o trong đ� c� đoạn �ng khẳng kh�i nhận x�t: "Gi�o d�n [C�ng gi�o] v� những người trong tam gi�o (Phật gi�o, L�o gi�o, Khổng gi�o ) tuy t�n ngưỡng kh�c nhau, nhưng vẫn �n �i tiếp đ�n nhau, lễ nghĩa đối đ�i nhau, năng lui tới với nhau kh�ng c� g� hiềm nghi, đều l� con d�n của nước nh� m� th�i. Từ khi ban h�nh lệnh nghi�m cấm th� mới sinh ra ghen gh�t kỳ thị nhau, do ghen gh�t kỳ thị nhau mới sinh ra tội lệ... Nước trong, c� quấy l�n mới bị đục, nếu ngừng th� chốc l�t sẽ trong trở lại".

    Mối ngờ vực của triều đ�nh đối với người C�ng gi�o sau đ� đ� lắng dịu phần n�o với việc vua Tự Đức đề cử Nguyễn Trường Tộ c�ng Đức Gi�m Mục Ng� Gia Hậu (Gauthier) đi Ph�p thu� thầy, mua dụng cụ m�y m�c v� s�ch vở, dự t�nh mở trường b�ch nghệ tại Huế. Tuy nhi�n, sĩ phu nước ta thời bấy giờ to�n l� những nh� nho chỉ biết nho học với những g� thuộc về Trung Hoa , chứ kh�ng biết g� về thế giới b�n ngo�i, lại c�ng kh�ng c� ch�t � niệm n�o về khoa học kỹ thuật, từ đ� sinh l�ng nghi kỵ đối với mọi � kiến, mọi đề nghị của Nguyễn Trường Tộ. Vả lại, mối hiềm kh�ch đối với người C�ng Gi�o vẫn c�n s�i sục trong l�ng một số sĩ phu. Do vậy, tuy về mặt ch�nh thức, nh� vua nghĩ tới việc d�ng Nguyễn Trường Tộ, dự định mở trường, song v� bị �p lực chống đối của số sĩ phu sợ ảnh hưởng của T�y Phương, ảnh hưởng của C�ng Gi�o, Tự Đức nhu nhược kh�ng d�m quyết định, chẳng những bỏ qua c�c chương tr�nh đ� hoạch định, m� c�n l�m ngơ trước c�c đề nghị kh�c của Nguyễn Trường Tộ.

    Mặt kh�c, l�ng ganh tị của những người quyền thế t�m c�ch tr� dập những ai trội hơn m�nh cũng l� một cản trở lớn, như ch�nh Nguyễn Trường Tộ đ� t�m sự với quan đại thần Trần Tiễn Th�nh: "Thời thế c�n c� điều trở ngại, do người đời c�n gh�t kẻ c� t�i m� chặn tay lại".

Nh�n T�i Sớm Mai Một

    Thực ra, c� một thời vua Tự Đức c� � muốn d�ng Nguyễn Trường Tộ. Bằng chứng l� tr�n một bản điều trần của Nguyễn Trường Tộ, nh� vua c� viết mấy lời ch�u ph�: "Nguyễn Trường Tộ c� thể d�ng được. Hay l� cho quan chức để lấy l�ng v� d�ng sau". Nhưng hai quan cận thần Trần Tiễn Th�nh v� Phạm Ph� Thứ cho biết �ng Tộ lấy lẽ đau yếu m� kh�ng nhận .

    Nguyễn Trường Tộ chẳng những viết điều trần, �ng c�n thực hiện nhiều dự �n kỹ thuật đ�ng kể, như từ năm 1862 đến năm 1864, �ng đ�ch th�n thiết kế họa đồ v� điều h�nh x�y cất cơ sở D�ng Th�nh Phaol� ở S�i G�n. Đ�y l� một c�ng tr�nh kiến tr�c vĩ đại đến cả người Ph�p thời bấy giờ cũng ca ngợi, cho đ� l� c�ng tr�nh của một kiến tr�c sư thi�n t�i. Di sản qu� b�u ấy nay vẫn c�n tồn tại ở địa chỉ số 4 Cường Để (nay l� số 4 T�n Đức Thắng).

    Tại qu� hương Nghệ An, Nguyễn Trường Tộ thực hiện c�ng cuộc khai th�ng con đường thủy từ S�ng Cấm cho tới s�ng Vinh, l�m th�nh K�nh Sắt (1866), một c�ng tr�nh thủy lợi đầy kh� khăn nhưng đ� th�nh c�ng mỹ m�n, nay gọi l� K�nh Gai hay K�nh Nguyễn Trường Tộ

    Nguyễn Trường Tộ c�n đứng ra gi�p việc x�y cất cơ sở Nh� Chung X� Đo�i nơi qu� nh� �ng, thuộc gi�o phận Vinh, trong những năm cuối đời (1868-1871), mặc dầu l�c đ� �ng đang bệnh.

    Đầu năm 1871, Triều đ�nh Huế vời Nguyễn Trường Tộ v�o Kinh để b�n về việc quốc sự. �ng phụng mạng l�n đường. Nhưng đang khi ở Huế th� bệnh t�nh �ng t�i ph�t. �ng lại được đưa về qu� v� từ trần ở đ� v�o ng�y 22-11-1871, thọ 41 tuổi.

C� người cho rằng �ng Nguyễn Trường Tộ chết v� thất ch�. Sự thực kh�ng phải vậy. Bởi v� theo Ch�u Thương, gi�o sư Sử Học trường Đại Học Tổng Hợp H� Nội, " �ng [Nguyễn Trường Tộ] đ� ki�n tr� đề đạt những kiến nghị cải c�ch đ� trong hơn mười năm r�ng r�, đến mức độ khi bị bệnh phải nằm ngửa để viết tiếp c�c bản kiến nghị, �ng vẫn kh�ng ch�n, kh�ng ch�n".

Thế Hệ Hậu Sinh Nh�n Nguyễn Trường Tộ

Nh� C�ch mạng Phan Bội Ch�u nh�n nhận Nguyễn Trường Tộ "ch�nh l� người đ� gi�ng c�i mầm khai h�a trước ti�n ở nước ta" (Phan Bội Ch�u - Việt nam quốc sử khảo ).

Năm 1926, học giả L� Thước c� viết tr�n Nam Phong Tạp Ch� số 102 một b�i dưới nhan đề "Nguyễn Trường Tộ ti�n sinh tiểu sử" trong đ� c� đoạn n�y: "Than �i! Ti�n sinh l� một nh� văn học, một nh� ch�nh trị v� cũng l� một nh� t�n học của nước ta thời cũ. Tư tưởng của người, học thức của người vượt qu� xa người đương thời mấy vạn lần. Trong khi người cả nước say sưa lối học khoa cử, chỉ độc một m�nh ti�n sinh xin b�i bỏ. Trong khi người cả nước như ng�y như dại, đ�ng cửa tự h�o, độc một m�nh ti�n sinh lớn tiếng k�u g�o, vạch trần t�nh h�nh thế giới ".

Cao Xu�n Huy, gi�o sư lịch sử tư tưởng Triết Học Đ�ng Phương tại H� Nội, năm 1960, trong t�i liệu "Hệ Thống Tư Tưởng Triết Học của Nguyễn Trường Tộ "[1], đ� đưa ra nhận x�t: "Trong khi chung quanh người ta nh�n hiện thực mới bằng những c�i khung cũ kỹ, do đ� nh�n sai, nh�n lệch, th� chỉ c� Nguyễn Trường Tộ c� đủ nh�n lực để nh�n đ�ng hiện thực ấy".

Phạm Đ�nh T�n v� Phạm Đ�nh Khi�m , những nh� b�o nổi danh tại S�i G�n v�o c�c thập ni�n 60, 70, đ� kh�ng ngừng sưu khảo v� phổ biến tr�n Tuần san Văn Đ�n của Tinh Việt Văn Đo�n nhiều t�i liệu về Nguyễn Trường Tộ, t�n vinh �ng l� "Người y�u nước s�ng suốt", l� "một sinh lực s�ng tạo tuyệt vời", l� "kiến tr�c sư ti�n khởi của ng�nh kiến tr�c mới Việt Nam..." Hai �ng c�ng một nh�m th�n hữu đ� lập ra "Hội Ph�t Triển Tinh Thần Nguyễn Trường Tộ" v� "Giải Thưởng Nguyễn Trường Tộ" để tưởng thưởng c� nh�n, đo�n thể, tổ chức, t�c phẩm... "đ�ng g�p v�o c�ng cuộc ph�t triển quốc gia Việt Nam m� ti�n sinh đ� ti�u biểu phong ph�". V� c�n nhiều tổ chức khuyến học kh�c cả trong nước lẫn hải ngoại mang t�n Nguyễn Trường Tộ kể kh�ng hết.

Chương Th�u nhận định: "Nguyễn Trường Tộ đ� đề cập đến hầu hết mọi vấn đề x� hội, kinh tế, ch�nh trị, qu�n sự, ngoại giao... như l� một hệ thống c�c vấn đề cần phải cải c�ch đổi mới ở x� hội đương thời. Đặc biệt về đường lối x�y dựng ph�t triển kinh tế, l�m cho d�n gi�u nước mạnh, đối với Nguyễn Trường Tộ, lu�n lu�n được coi l� một vấn đề cốt tử nhất... th�i độ v� tấm l�ng th�nh của �ng l� v� c�ng ch�n th�nh v� cảm động" (Lời Bạt cuốn Nguyễn Trường Tộ - Con Người V� Di Thảo của Trương B� Cần. 1988 )[1]. Những ai biết �t nhiều về con người Nguyễn Trường Tộ c� lẽ sẽ c�ng một l�ng ngậm ng�i x�t thương �ng: �Học thức như thế, ho�i b�o như thế, m� chẳng thi thố được một điều g� để rồi cuối c�ng mang bệnh m� chết. Thương thay! Nhưng may mắn thay cho d�n tộc v� tuổi trẻ Việt Nam! � ch�, t�m huyết, tư tưởng v� tinh thần Nguyễn Trường Tộ vẫn trường tồn, s�ng ngời trong l�ng người lẫn tr�n nền trời Việt Nam".

Trở lại Trang Nh�: