N�O TRẠNG, T�M TRẠNG Đ�NG V� T�Y

 Trần Duy Nhi�n

(tiếp theo số 27)

Thử minh họa bằng một biểu hiện của lối sống x� hội n�y: T�y phương sống bằng l� , n�n đời sống dựa theo luật : Quyền lợi v� nghĩa vụ. �T�i chu to�n nghĩa vụ, t�i phải c� quyền lợi�. Khi c� xung đột, th� kh�ng t�nh kh�ng nghĩa g� cả, chỉ c� l�. Ra t�a! V� t�a xử thế n�o l� chấp h�nh thế ấy chứ �kh�ng giỡn mặt với ph�p luật�. V� quan niệm rằng quyền lợi phải c�n xứng với nghĩa vụ, n�n tương quan x� hội c� vẻ v� t�m v� v� t�nh. �Cha mẹ t�i đ� đ�ng hưu liễm suốt đời, t�i đ� đ�ng thuế c�ng d�n, th� cha mẹ t�i c� x� hội lo, c� an sinh x� hội, c� bảo hiểm x� hội, kh�ng việc g� đến t�i cả�.

Người Việt Nam hẳn sẽ sửng sốt khi biết rằng đợt n�ng trong th�ng 08 vừa qua ở Ph�p đ� lấy đi mạng sống của hơn 15 ng�n người m� trong số đ� rất nhiều cụ cao ni�n kh�ng c� một th�n nh�n n�o ở b�n cạnh v�o những giờ ph�t cuối đời. 

Ng�y 31/8 tr�n k�nh TF1, chương tr�nh �từ 7 đến 8 giờ� chiếu lại h�nh ảnh một quan t�i chứa đựng x�c đang rữa của một cụ b� 90 tuổi, chết trong căn hộ m�nh c�ch đ� ba tuần m� kh�ng ai biết tới. B� chết ng�y 11/8. Gia đ�nh b� đến nhận diện thi h�i, rồi ra đi nghỉ h�.

Ở Việt Nam th� kh�ng bao giờ c� chuyện như thế xảy ra. Con c�i nghe cha mẹ m�nh bệnh nặng th� chạy ngược chạy xu�i; chẳng may song th�n qua đời, th� d� chuyện g� cũng phải g�c lại để trở về m� thọ tang. Nếu một người nằm xuống m� kh�ng c� ai th� l�ng giềng sẽ lo lắng chu đ�o. V� ngay trong một tổ chức Nh� Nước m� ch�nh s�ch rất r� r�ng đối với người ngh�o, m� luật lệ bảo hiểm minh bạch, th� người Việt Nam vẫn thấy những th�n nh�n m�nh l� mối bảo hiểm tốt nhấ Một con ngựa đau, cả t�u bỏ cỏ : Con đau th� cha mẹ lo, kh�ng nổi th� anh chị em lo, kh�ng nổi nữa th� ch� b�c c� d� anh chị em họ lo... v� điều đ� dường như l� điều đương nhi�n.

Thế nhưng c�i hạn chế của nếp sống trọng t�nh n�y, ấy l� trong một x� hội c� tổ chức nhưng c�c luật lệ v� qui ước th� lại được giải th�ch một c�ch m� mờ. Một c�ng d�n c� quyền g� từ Sở Lao Động Thương Binh v� X� Hội? từ Cơ quan bảo hiểm? Kh�ng ai mất th� giờ để n�i tới quyền lợi, chỉ biết rằng nghĩa vụ của m�nh xong th� th�i. Đa số người Việt Nam hiện nay muốn đ�i hỏi quyền lợi của m�nh �theo luật định� th� vẫn mang t�m trạng của �con kiến đi kiện củ khoai�.

Kết luận: Khi n�i về n�o trạng v� t�m trạng giữa Đ�ng v� T�y, t�i vạch một lằn ranh r� r�ng v� chia ra hai vế t�ch biệt. Một c�ch n�o đ�, t�i đ� tr�nh b�y theo �c�c nguy�n l� của l� tr� với c�c hạn chế của ch�ng. Tuy nhi�n trong thực tế sinh động, kh�ng thể n�o c� một lằn ranh dứt kho�t như vậy, v� nếu nh�n theo triết l� �m dương th� trong T�y vẫn c� Đ�ng, v� trong Đ�ng đ� c� T�y... Tuy nhi�n mỗi người, mỗi cộng đồng đi từ n�o trạng n�y đến cực điểm rồi lại sang n�o trạng kia trong một thời gian v� ở một giai đoạn kh�c nhau.

Th� �t ta c� thể xem x�t ở hai b�nh diện. Một mặt, những yếu tố đ�ng t�y kh�ng nằm trong một ranh giới cụ thể của một quốc gia. V� dụ, ở Trung Hoa, miền bắc l� lạnh v� du mục th� thi�n về n�o trạng t�y c�n miền nam l� n�ng v� n�ng nghiệp th� thi�n về n�o trạng đ�ng. Do đ� ta thấy xuất hiện từ miền Bắc một Khổng Tử suy tư rất chặt chẽ v� cho ra đời một hệ thống cai trị rất T�y Phương, với tam cương, ngũ thường, trọng nam khinh nữ ; trong khi đ� ở miền Nam lại c� L�o Tử, với lối tư duy rất Đ�ng Phương trong Đạo Đức Kinh, hướng con người bước ra khỏi v�ng cương tỏa của mọi tổ chức x� hội bất b�nh đẳng.

Mặt kh�c, Phương T�y cũng từng c� những con người trọng tĩnh , v� phương đ�ng cũng kh�ng thiếu g� người trọng động . Cứ nh�n lại c�c nh� thần b� T�y Phương như T�r�xa Avila, Gioan Th�nh Gi�, th� thấy họ c�n �thiền� hơn rất nhiều người theo c�c t�n gi�o phương đ�ng, v� nh�n Mẹ T�r�xa th� kh� l�ng m� n�i một người phương t�y kh�ng �c� t�nh l�ng nghĩa x�m�. Ngược lại, tại một quốc gia như Nhật Bản, th� kh�ng c� một l�nh vực n�o, từ đạo l� đến khoa học, m� đất nước ấy kh�ng c� những người ngang bằng với c�c t�n tuổi lỗi lạc ở Phương T�y.

V� thế, những điều t�i tr�nh b�y tr�n đ�y, một c�ch rất nhị nguy�n, cũng chỉ c� mục đ�ch soi rọi một số phạm tr� m� người ta thường nghĩ đến, khi đối lập giữa đ�ng v� t�y. Mục đ�ch chỉ khi�m tốn như vậy th�i; bởi v� trong thực tế th� sự t�ch biệt kh�ng r� mồn một như vậy. Vả lại trong chiều hướng to�n cầu h�a như hiện nay, những điều hay điều dở của hai phương d� muốn d� kh�ng cũng phải đối diện với nhau để vừa xung đột vừa bổ t�c cho nhau. Tất cả những hiện tượng về chuyển nhập văn h�a (acculturation) đ� v� sẽ đưa đến những tổng hợp mới , do ch�nh con người điều chỉnh theo nhu cầu của m�nh v� của x� hội m�nh. Nhưng con người cũng c� những c� t�nh đa diện v� c�c mặt c� t�nh ấy thường xung khắc nhau. Trước sau g� con người (n�i chung) cũng nh�o nặn (fa�onner - r�former) lại c�i x� hội của m�nh v� ch�nh bản th�n m�nh sao cho ph� hợp với c�i gọi l� N�o Trạng v� T�m Trạng của m�nh để rồi t�c động trở lại tr�n thi�n nhi�n v� x� hội. M� c�i N�o Trạng v� T�m Trạng ấy cơ bản lại xuất ph�t từ nếp sống với thi�n nhi�n v� x� hội của m�nh. C�i v�ng luẩn quẩn n�y rất tự nhi�n, rất biện chứng v� cũng rất l� người vậy.

(Xin xem tiếp trong Nguyệt San Diễn Đ�n Gi�o D�n số 28 th�ng 3/2004 trang 98)

Trở lại Trang Nh�: