T�m Sự Cu�́i Năm...Tr�n Vài Trang Sách Cũ

Bs. Nguy�̃n Đức Li�n

(ti�́p theo s�́ 29)

Vì v�̣y mà cho đ�́n khi n�̀n văn minh Trung-hoa vì quá trụ vào tr�̣t tự xã h�̣i Kh�̉ng Mạnh, n�n sinh lực phát tri�̉n đã suy đi, kh�ng m�̣t nhà lãnh-đạo nào nhìn th�́y. Mài-mi�̣t trong sự thán phục m�̣t tr�̣t tự xã h�̣i đã cằn c�̃i và thành đá, kh�ng m�̣t nhà lãnh đạo nào nhìn th�́y n�̀n văn minh Trung-hoa đã ngưng phát tri�̉n. N�́u kh�ng bị sự t�́n c�ng của T�y-phương, có lẽ cho đ�́n ngày nay, Trung hoa còn ngon gi�́c tri�̀n mi�n trong cái tr�̣t tự xã h�̣i Kh�̉ng Mạnh của mình. Trụ vào tr�̣t tự xã h�̣i Kh�̉ng Mạnh đ�̉ phát tri�̉n n�̀n văn minh. Nhưng, chính cũng vì trụ vào đó quá mức đ�̣ thời gian, n�n văn minh đã ngưng phát tri�̉n.

Th�m lý của lời Ph�̣t d�̣y ��trụ mà kh�ng trụ�� là bao-quát như v�̣y đó.

Nhưng, trong đời s�́ng cá nh�n, lời d�̣y ��trụ mà kh�ng trụ�� cũng chi ph�́i s�u xa đ�́n các hành vi th�ng thường.

 Trong sách Gia Ngữ có chép lại đại-khái như sau:

Th�̀y Tử-Hạ m�̣t h�m hỏi Đức Kh�̉ng Tử. ��Đức kh�̉ng Tử so sánh với những học-trò như Nhan H�̀i, Tử C�́ng và Tử L�̣ thì sao?��

Đức Kh�̉ng Tử trả lời: ��Nhan H�̀i thủ tín hơn ta. Tử C�́ng thuy�́t khách hơn ta. Tử L�̣ chi�́n tr�̣n hơn ta��.

Th�̀y Tử Hạ lại hỏi: ��Th�́ thì sao Nhan H�̀i, Tử C�́ng, Tử L�̣ lại t�n Đức Kh�̉ng Tử làm th�̀y?��

Đức Kh�̉ng Tử trả lời: ��Vì Nhan H�̀i thủ-tín mà kh�ng bi�́t phản-tín, Tử C�́ng hay bi�̣n thuy�́t mà b�́t c�̣p tảo bi�̣n, Tử L�̣ bi�́t dũng mà kh�ng bi�́t khi�́p, bi�́t cang mà kh�ng bi�́t nhu.��

Th�̀y Nhan H�̀i bi�́t trụ vào chữ tín, mà kh�ng bi�́t kh�ng trụ vào chữ tín.

Th�̀y Tử C�́ng bi�́t trụ vào bi�̣n thuy�́t, mà kh�ng bi�́t kh�ng trụ vào bi�̣t thuy�́t.

Th�̀y Tử L�̣ bi�́t trụ vào dũng, mà kh�ng bi�́t kh�ng trụ vào dũng.

Đức Kh�̉ng Tử vượt l�n tr�n h�́t t�́t cả vì trong mọi trường-hợp, ngài bi�́t trụ vào đúng lúc và bi�́t kh�ng trụ vào đúng lúc. Phải bi�́t trụ đ�̉ có vị-trí phát-tri�̉n, nhưng phải bi�́t kh�ng trụ đ�̉ bảo-đảm cho phát-tri�̉n ti�́p tục.

Sự phát-tri�̉n của văn-minh T�y-phương, đ�́n mức-đ�̣ bao trùm khắp nh�n-loại và khắp các lãnh-vực của đời s�́ng, như chúng ta mục-kích ngày nay, là m�̣t sự-ki�̣n chưa từng có trong lịch-sử nh�n-loại. Sinh-lực đó bắt ngu�̀n từ ch�̃ người T�y-phương đã th�́u-tri�̣t nguy�n-tắc trụ mà kh�ng trụ và đã đưa nó l�n thành m�̣t lợi-khí khoa-học sắc-bén đ�̉ tìm hi�̉u vũ-trụ. Trong b�́t cứ ngành nào của kỹ-thu�̣t T�y-phương, lịch-sử phát-tri�̉n của ngành đó đ�̀u mang d�́u v�́t của nguy�n-tắc trụ mà kh�ng trụ.

Ví dụ dưới đ�y là th�ng-thường nhứt.

Khi quang-học mới ph�i-thai, t�́t cả các nhà v�̣t-lý-học T�y-phương, lúc b�́y giờ, Descartes, Fermat, Malus, Huygens đ�̀u trụ vào thuy�́t ��ánh sáng phát quang theo đường thẳng�� đ�̉ khảo-sát, thí-nghi�̣m và tìm ra những định-lu�̣t của quang-học hình-học. Quang-học hình-học, như chúng ta đ�̀u bi�́t, là những bực thang đ�̀u ti�n và v� cùng quan-trọng của quang-học.

 Nhưng những th�́-h�̣ các nhà v�̣t-lý-học sau đó, mục-kích nhi�̀u hi�̣n-tượng quang-học mà thuy�́t �� ánh sáng phát-quang theo đường thẳng�� kh�ng làm sao giải-thích được. Fresnel, Young và Newton, mặc dù v�̃n c�ng-nh�̣n sự-nghi�̣p di-sản của quang-học hình-học, đã nhìn th�́y, đúng lúc, giới-hạn của thuy�́t ��ánh sáng phát quang theo đường thẳng�� và nh�̣n-thức đã đ�́n lúc kh�ng n�n trụ vào đó nữa.

Kh�ng trụ vào đó nữa, t�́t nhi�n phải trụ vào m�̣t vị-trí khác đ�̉ ti�́p-tục phát-tri�̉n quang-học. Do đó, th�́-h�̣ các nhà quang-học này trụ vào thuy�́t �ánh sáng phát quang theo làn sóng�� đ�̉ khảo-cứu thí-nghi�̣m, và cu�́i cùng phát-minh những định-lu�̣t mới v�̀ quang-học, vừa bao-quát, vừa phong-phú hơn. T�́t cả sự-nghi�̣p quang-học ba đ�̣ng đ�̀u x�y-dựng tr�n thuy�́t mới này.

Giả sử, th�́-h�̣ các nhà v�́t-lý-học đ�̀u ti�n kh�ng trụ vào thuy�́t ��ánh sáng phát quang theo đường thẳng��, thì sự-nghi�̣p quang-học hình-học kh�ng bao giờ thành hình, và những b�̣c thang đ�̀u ti�n đó của ngành quang-học kh�ng bao giờ được x�y dựng l�n và sự phát-tri�̉n của quang-học kh�ng được manh-nha.

Nhờ những b�̣c thang đ�̀u ti�n đó, th�́-h�̣ các nhà v�́t-lý-học sau mới vói tay l�n được đ�́n các hi�̣n-tượng lạ-lùng, đ�́i với thuy�́t ��ánh sáng phát quang theo đường thẳng��. Nhưng, giả-sử các nhà v�̣t-lý-học của th�́-h�̣ này kh�ng đ�̣p-phá được sự trụ vào thuy�́t ��đường thẳng��, thì sự phát-tri�̉n của quang-học đã ngừng ở đó và l�u ngày sẽ cằn-c�̃i mà ch�́t d�̀n. Nhưng trong thực-t�́, họ đã bi�́t kh�ng trụ đúng lúc n�n đã bảo-đảm được sự ti�́p-tục phát-tri�̉n của quang-học.

Đ�́n giai đoạn này, lịch sử phát tri�̉n của quang học cũng đủ đ�̉ thuy�́t-minh cho tính cách sắc bén của nguy�n tắc ��trụ mà kh�ng trụ�� trong mọi lãnh vực phát tri�̉n. Nhưng quang học còn phát tri�̉n hơn nữa. Và thành tích phát tri�̉n, g�̀n đ�y của quang học, lại chỉ rõ hơn nữa rằng văn-minh T�y-phương đã khoa-học-hóa và chính-xác-hóa nguy�n-tắc ��trụ mà kh�ng trụ�� đ�̉ bi�́n nó thành m�̣t kỹ-thu�̣t v� cùng hi�̣u-quả đ�̉ phát-tri�̉n.

(Xin xem tiếp trong Nguyệt San Diễn Đ�n Gi�o D�n số 30 th�ng 5/2004 trang 98)

Trở lại Trang Nh�: