Th�c l� thể-ph�ch

Để thay lời từ biệt anh Nguyễn Ch� Thiện

Phạm Minh-T�m

K�nh anh

Ngay vừa khi được tin anh ra đi, t�i thật đ� b�ng-ho�ng v� cảm thấy hụt-hẫng. B�ng-ho�ng v�  theo phản-ứng tự-nhi�n của t�m-l� sinh ly tử biệt v� hụt-hẫng v� mới chỉ kịp nghĩ rằng thế l� bỗng chốc bị mất đi một người bạn trong nghĩa t�nh đồng thanh kh� m� kh�ng c�n hy-vọng g� gặp lại nhau lần n�o nữa trong đời. Rồi từ trong t�m-trạng ấy, những hồi-ức về anh cứ dần dần hiển-hiện.

C� thể n�i t�i được biết anh, qu� v� trọng anh cũng đ� c�ch đ�y vừa tr�n một phần tư thế-kỷ, cho d� non nửa thời gian đầu  chỉ  l� văn kỳ thanh  th�i.   M�i tới cuối năm  1996,  trong lần  đầu ti�n  anh sang thăm �c-ch�u th� mới được kiến kỳ h�nh. Rồi c� lẽ v� c�i duy�n văn nợ b�t, hay n�i đ�ng hơn l� những đồng cảm trong t�m-thức Việt-Nam đ� nối kết n�n t�nh bạn như bấy l�u nay, như  những d�ng cảm-nghĩ  t�i đang viết với anh l�c n�y.

Như đ� nhiều lần trong c�u chuyện th�n-t�nh, ch�ng ta hay nhắc đến một người m� với anh th� l� bạn t�, c�n với t�i l� một bậc trưởng bối khả k�nh. Đ� l� cụ Vũ Thế H�ng.

  Từ ng�y gia-đ�nh t�i theo ch�n đo�n người di-cư v�o Miền Nam, m�i đến năm 1988,  t�i  mới từ  S�i-g�n ra  lại H�-nội. Tất cả những  g� đẹp trong k�-ức trẻ thơ  hồi  t�m, ch�n tuổi  ho� với những điều sau đ�  tại  Miền Nam học được từ  s�ch sử  ở  nh� trường, từ  c�c bậc cha anh truyền-đạt�tất tất thực chẳng c�n nh�n thấy được bao nhi�u nơi cảnh đời trước mặt. Song t�i đ� t�m lại được,  kh�ng những l� tất cả m� lại  c�n  đậm n�t hơn  qua phong-c�ch v� nhiệt-t�nh hướng-dẫn của cụ �ng v� cụ b� Vũ Thế H�ng d�nh cho một kẻ hậu-sinh. 

 Ng�y đ�, theo từng bước ch�n đi tr�n những  đường  phố  ồn-�o, hỗn-tạp của thủ-đ� nước cộng ho� x� hội chủ nghĩa, t�i đ� được nhắc nhớ lại nguy�n vẹn những g� của một �H�-nội 49�, của một chốn cố-đ� �ng�n năm văn vật�; đ� được dẫn đến nơi n�y nơi nọ bắt nguồn từ c�c điạ danh xa-xưa thuộc n�i N�ng,  s�ng T�-lịch,  th�nh Đại-la�V�  từ đ� lan-man sang hiện-tại với  nh� t� Hoả-l�, c�ng cụ đắc-s�ch của một thời thực-d�n đ�n-�p  những người y�u nước của một quốc-gia bị trị, m� l�c đ� đang được  nh� cầm quyền hiện-h�nh kế tục sử-dụng c�ch ho�n-chỉnh hơn. V� rồi do ch�nh cơ-duy�n n�y m� t�n anh đ� được nhắc đến, th�i-độ sống của anh  đ� được kể lại v� h�nh tượng anh đ� được vẽ ra với t�i từ đấy.

 Rồi khi đ� sang �c, trong một lần đi thư-viện t�m s�ch, t�nh cờ nh�n thấy tập s�ch nhỏ, in �ron�o� mang t�n �Bản ch�c thư của một người Việt-Nam�, với trang b�a th�-sơ dăm ba n�t ph�c hoạ một h�nh người gầy c�m, nằm co-ro như bộ xương c�ch-tr�. D� t�c-giả tập s�ch đề l� khuyết danh nhưng  ngay sau khi đọc nhanh  mấy trang, t�i như c� một linh-cảm,  nghĩ ngay đến  anh với những mẩu chuyện v� những c�u thơ l�m-b�m  đ� được nghe ở H�-nội mấy năm trước.

Cuối c�ng, những nghi-nghi hoặc-hoặc cũng được minh-định v� t�i đ� gặp anh trong chuyến viếng thăm �c-ch�u đầu ti�n v�o năm 1996. V� cũng từ đ� khơi nguồn cho mối tương-quan bằng-hữu th�n t�nh tới nay n�n thường khi trong những lần đến �c, anh đều kh�ng qu�n d�nh cho gia-đ�nh ch�ng t�i một dịp h�n-huy�n t�m đắc. 

Người ta tổ-chức đ�n tiếp anh rộn-r�ng song anh đ� đến với mọi người bằng sự đơn giản, mộc-mạc v� kh�ng hu�nh-hoang. Một điều đặc-biệt l� c�ng quen anh nhiều c�ng thấy anh l�nh v� hiền đến độ tuyệt đối theo c�i nghĩa �ch� thiện�. Vậy m� tới khi anh n�i về chế-độ to�n-trị của những con người cộng sản Việt-Nam th� cứ như được th�i th�c bởi một �-ch� ki�n-định, anh trở n�n m�nh-liệt. Đọc những lời anh khẳng định m� r�ng m�nh: �T�i nghĩ kh�c, thời đại cộng sản chiếm quyền l� một thời đại x�o trộn qu�i gở nhất, đau thương bi đ�t nhất, đểu c�ng nhất, chất chồng tội �c nhất; t�nh chất cũng kh�c hẳn c�c thời đại trước của lịch sử� (Lời tựa Hoa Điạ Ngục, trang 29).

Ngay trong  buổi đầu sơ-kiến v� sơ-giao,  anh đ� kh�ng d� dặt chia sẻ cho t�i rất nhiều nhận x�t  về v�i ba người v� việc b�n nh� m� t�i c�n nhiều thắc-mắc; về  kinh-nghiệm cần c� để nh�n con người cộng sản cho ch�nh x�c với một kết-luận �nhiều người chống cộng m� chẳng hiểu cộng sản l� g� cả�. C�n n�i về m�nh th� anh thẳng thắn nhận �Sự t�n bạo, man rợ của cộng sản, t�i hiểu�T�i vẫn sẽ viết về thời đại cộng sản kỳ qu�i, d� kh�ng hay do bất t�i, chứ kh�ng phải do đề t�i, t�i sẽ d�ng văn xu�i để c� thể diễn tả cụ thể, chi tiết về những điều t�i đ� nghe, đ� thấy, đ� sống. Nếu k�m cỏi về nghệ thuật th� cũng c� thể d�ng l�m tư liệu để sau n�y người kh�c t�m hiểu khi muốn viết về giai đoạn lịch sử của ch�ng ta� (Lời tựa Hoa Điạ Ngục, trang 29). C� lẽ nhờ v�o �-hướng n�y m� ngo�i thi-phẩm Hoa Địa Ngục, anh c�n để lại cho đời  tập truyện Hoả L�, n�i về c�i chốn �m-ty kinh-ho�ng ngay tại H�-nội. Đ�ng l� anh đ� hiểu biết về cộng sản r� hơn ai hết n�n kịp thời lưu giữ được tư-liệu sống  trước khi c�i nh� t� n�y được chuyển đi một nơi xa khuất kh�c. B�y giờ chỉ c�n c�i  bảng hiệu cũ  �Maison Centrale�  được  đơn-thuần d�ng như l� chứng t�ch ph� b�y cho du-kh�ch tới xem tội �c của chế-độ thực d�n Ph�p m� th�i.

Nếu dựa theo � t�nh của một nh� thơ Ph�p đ� n�i rằng �Thơ l� tiếng k�u tự nhi�n của con tim� (La po�sie est le cri naturel du coeur) th� thơ của anh c�n vượt cao hơn c�i tiếng k�u tự nhi�n đ� để th�nh tiếng th�t tủi hờn, hay đ�ng hơn l�  c� đủ tiếng h�t, tiếng la, tiếng kh�c lẫn trong lời nguyền rủa �của một con người đ�  thay cho mọi người để nh�n, để cảm, để suy thấu đ�o về th�n-phận chung của cả một đất nước. 

Thơ của t�i kh�ng phải l� thơ

M� l� tiếng cuộc đời nức nở�

V� như một h�nh giả, một thầy giảng, anh đ� cho thơ của m�nh l�n đường thi-h�nh sứ-vụ:

Chế độ M�c L� t�i sở dĩ n�i nhiều

Tới mức ph�t nh�m, ph�t ch�n!

V� thực tế kh�ng nh�m, kh�ng ch�n

M� kinh ho�ng ai o�n lắm, bạn ơi

T�i sẽ n�i khắp nơi

Sẽ n�i suốt đời

N�i tới mu�n đời

N�i m�i

Cũng trong lời tựa t�c-phẩm Hoa Địa Ngục, anh giải-th�ch th�m ��trong mu�n ng�n sự  việc xẩy ra h�ng ng�y, trong mu�n ng�n t�m tư, cảm x�c, t�i cố chọn lọc những g� nổi bật nhất, đập v�o tim �c nhất. Coi m�nh l� người ghi ch�p cảnh thực, t�nh thực của một giai đoạn lịch sử đớn đau tột độ, t�i lu�n lu�n t�n trọng sự thật, kh�ng cường điệu, khuếch đại, b�i đen, hoặc g�y cấn ho�. Vả lại, nguy�n những sự thật cũng chỉ ghi được phần n�o, cần g� phải vẽ vời th�m�� (Hoa Địa Ngục, trang 19).

Lần n�o gặp lại anh, ở Hoa-kỳ hay ở �c-ch�u, t�i cũng chỉ ghi nhận nguy�n một d�ng vẻ vừa  mệt mỏi, vừa  đơn-sơ; l�c n�o cũng nh�n đời  bằng đ�i mắt đầy sự ngơ ng�c . L�c n�o cũng chỉ một phong-th�i đủng-đỉnh.  Cho d� l� đứng giữa h�o-quang về sự-nghiệp thơ văn  đ� th�nh danh hay trong t�nh huống đang bị thập diện mai phục bởi c�c mưu-sự muốn đ�nh ph� th� anh cũng nh�n tất cả bằng phong-th�i b�nh thản.  T�i nh�n ra được những vu-khống th� bạo, những c�i mũ chụp dị-dạng đối với anh c� thấm g� khi so với những tr� gian tr�, phi-lu�n m�  anh đ� chịu suốt hai mươi bảy  năm  đoạ đầy trong c�c nh� t� cộng sản.  C�i kh� hạo-nhi�n của kẻ sĩ l� đấy.

K�nh anh,

Viết đến đ�y t�i đ� thấy nhẹ dần cảm gi�c hụt hẫng. Đ� kh�ng nặng t�nh với �-niệm về sự mất c�n nữa m� l� niềm tin v� hy-vọng. Tin v�o ch�n-l� về sự thiện sẽ thắng t� quyền của sự dữ. Hy-vọng v�o nguồn �nh s�ng Phục-sinh  m� anh đ� c�ng ch�ng t�i tin nhận sẽ chiếu rọi v�o những x�-xỉnh  tăm tối nhất của l�ng người. Để th�m nhiều anh em ch�ng ta biết những g� l� việc bổn-phận m�nh phải l�m cho Qu� Hương, cho Gi�o-hội. Để đất nước ch�ng ta được quang phục, d�n-tộc ch�ng ta được sinh tồn trong độc-lập, tự-do v� hạnh-ph�c thực sự chứ kh�ng chỉ l� một chi�u b�i v� nghĩa đầy mỉa mai.

 Trong những ng�y n�y, Gi�o-hội đang bước v�o những ng�y tưởng-nhớ v� cầu nguyện cho những người đ� ra đi khỏi cuộc sống. Đ�y ch�nh l� m�a giao-cảm theo gi�o-l� về t�n-điều "c�c th�nh c�ng th�ng-c�ng". T�i tin rằng t�n-điều n�y cho ch�ng ta một x�c-quyết về t�nh huynh-đệ trong Đức Ki-t� kh�ng thể đứt đoạn. T�i tin giữa con người với nhau vẫn c�n một nhịp cầu  giao-hưởng vượt qua hai bờ tử sinh.

Theo quan-niệm của Nho-gi�o th� linh-hồn những bậc hiền-nh�n qu�n-tử sẽ bất-diệt v� đ� được thăng-hoa m� ho� nhập với kh� thi�ng trong trời đất  th�nh ch�nh-kh�. T�i tin tưởng giờ đ�y anh cũng đ� th�nh-thang trong c�i bất-tử vĩnh hằng như thế, đ� trở về  c�ng sức thi�ng s�ng n�i.  Tử giả thể-ph�ch bất tử giả tinh-thần l� vậy. 

Mong anh tiếp tục hiệp-th�ng với ch�ng t�i, như anh đ� từng viết

Để đ�nh kẻ th�, t�i kh�ng được h�n ngu

Để thắng kẻ th�, t�i phải sống ng�n thu (Hoa Địa Ngục - Nếu ai hỏi).