Trong một x� hội b�nh thường, b�nh thường theo nghi� kh�ng độc t�i c� nh�n hay độc t�i đảng trị, nh� nước l�m việc của nh� nước, gi�o hội l�m việc của gi�o hội. Cả hai đều nhắm phục vụ con người. Năm th� mười họa mới c� xung khắc xảy ra, th� dụ vụ Obamacare tại Mỹ năm ngo�i, khi Tổng Thống Obama buộc c�c cơ sở t�n gi�o phải đ�ng bảo hiểm y tế cho c�c nh�n vi�n của m�nh. Đ�ng bảo hiểm l� chuyện dĩ nhi�n, nhưng phiền nỗi lại bao gồm cả bảo hiểm ngừa thai, ph� thai, triệt sản, những việc đi ngược với t�n l� của hầu hết c�c t�n gi�o. Xung khắc đ� xảy ra. Thư chung, tuy�n ng�n, biểu t�nh, phản đối đủ thứ, nhưng kh�ng c� ai bị bắt, kh�ng c� ngườii biểu t�nh n�o bị đạp v�o mặt hay bị c�n đồ do c�ng an thu� đ�nh chảy m�u đầu. Quyết định cuối c�ng căn cứ v�o biểu quyết của Quốc Hội. Phe n�o đ�ng th� thắng, phe n�o thiểu số th� r�ng chịu v� ki�n nhẫn chờ đến cuộc bầu cử lần sau sẽ "trả th�" bằng l� phiếu.

Tại Việt Nam hiện nay, tương quan giữa Gi�o Hội v� nh� nước ho�n to�n kh�c. Nh� nước l� chủ nh�n �ng, quyết định mọi sự, ban ph�t mọi sự. Gi�o Hội C�ng Gi�o cũng như c�c gi�o hội kh�c chỉ đ�ng vai tr� đi xin ơn mưa m�c. Nh� nước cho bao nhi�u được bấy nhi�u. Đ�i khi c� phản đối hay c� h�nh động tự vệ v� bị ăn hiếp q�a đ�ng th� kết qủa cũng chỉ l� nhận th�m đ�n th� v� nhận phần thua thiệt. Kh�ng phải chỉ c� c�c t�n đồ c�c t�n gi�o tại Việt Nam đ�i tự do t�n gi�o cho m�nh, m� cả thế giới văn minh đều đ�i tự do t�n gi�o cho d�n Việt Nam.

Chuyện r� như ban ng�y m� Gi�m Mục Nguyễn Th�i Hợp c�n phải nhọc c�ng viết b�i c� tựa đề "Tương quan giữa Gi�o Hội v� Nh� Nước tại Việt Nam", được phổ biến ng�y 6 th�ng 6 vừa qua. T�c giả viết rất c�ng phu, tr�ch dẫn đủ thứ, từ lịch sử đến c�c văn kiện C�ng Đồng Vatican II, từ lời của c�c Đức Gi�o Ho�ng đến đủ thứ l� thuyết, để n�i l�n c�i g�? để đi đến kết luận n�o?

C� thể n�i ngay l� từ m�n khai ph�o đến m�n kết th�c, người đọc l�c n�o cũng thấy khi tỏ khi mờ khẩu hiệu "Chấm dứt đối đầu, th� hận để khai mở cuộc đối thoại giữa C�ng Gi�o v� Cộng Sản".

B�i c� nhiều đoạn ch� tr�ch người C�ng Gi�o Việt Nam n�i ri�ng, v� người Việt Nam chống cộng n�i chung, đ� trao th�n lầm tướng cướp, v� khi bị bỏ rơi, th� "những th�n phận ấy bị h�t v�o cơn lốc, giống như những chiếc l� m� gi�ng b�o cuốn l�n, tan t�c mọi ngả, rồi tự rơi xuống". Đ�m chống cộng bị lừa n�y đ� "dại dột" c� tới hai tổng thống l� người C�ng Gi�o, nhiều l�ng di cư được x�y dựng như những ph�o đ�i chống cộng. Khi phải tả tơi chạy ra hải ngoại vẫn c�n giữ cờ v�ng ba sọc đỏ, vẫn c�n tưởng nhớ Việt Nam Cộng H�a, vẫn đ�i Hội Đồng Gi�m Mục VN phải chống Cộng giống như m�nh. "� tại ng�n ngoại" l� kh�ng "sống Ph�c �m giữa l�ng d�n tộc", kh�ng tu�n theo chỉ thị của C�ng Đồng, kh�ng nghe lời dậy của c�c Đức Gi�o Ho�ng, l�m cản trở việc thực hiện mối giao hảo tốt đẹp giữa Gi�o Hội v� Nh� Nước.

T�i kh�ng muốn tranh c�i từng điểm trong b�i viết của Đức Cha Nguyễn Th�i Hợp. T�i chỉ muốn g�p � về một số điều c� thể g�y ngộ nhận trước khi b�n về viễn tượng cho một tương quan tốt đẹp giữa Gi�o Hội Việt Nam v� Nh� Nước Việt Nam.

Trước hết, việc chấm dứt đối đầu v� khai mở đối thoại l� chủ trương của Đức Gi�o Ho�ng Gioan XXIII trong thời C�ng Đồng Vatican II. Đ� l� việc thức thời nhưng chỉ c� thể thực hiện từ Vatican với c�c quốc gia tr�n b�nh diện ngoại giao v� t�m quyền lợi hỗ tương. Dĩ nhi�n Vatican kh�ng t�m quyền lợi vật chất nhưng t�m ảnh hưởng tinh thần để dễ "hoằng dương đạo ph�p", l�m cho "nước Cha trị đến" v� gi�p đỡ những gi�o hội đang nằm trong những bức m�n sắt hay m�n tre. Những gi�o hội địa phương đang bị cầm t� n�y c� thể đối đầu v� đối thoại với những nh� nước đang l� cai t� của họ được kh�ng? C�c gi�o hội tại miền Bắc Việt Nam, tại Trung Hoa Cộng Sản, Tại Cuba, Bắc H�n... c� d�m đối đầu với nh� nước cộng sản, hay chỉ d�m cầu xin cho được y�n ổn giữ đạo? Họ c� thể đặt vấn đề đối thoại với nh� cầm quyền kh�ng? Chắc chắn l� kh�ng. Đối thoại l� để gi�i bầy, để n�i l�n những điều bất như �, những mong muốn đi đến chỗ th�ng cảm, hiểu biết lẫn nhau, tương nhượng nhau, c�ng t�m ra những giải ph�p tốt đẹp. Muốn đối thoại th�nh thật th� hai b�n đều phải c� thiện ch�. Nếu kh�ng, chỉ l� những cuộc n�i chuyện giữa những người điếc, hay l� dịp để người yếu năn nỉ xin xỏ v� người c� quyền mở tay ban ph�t. Vatican đ� cố gắng t�m cơ hội đối thoại với Trung Cộng từ bao nhi�u năm nay, đ� được Trung Cộng đ�p ứng ra sao? Vatican đ� đối thoại với H� Nội bao ngi�u năm nay, từ chủ tịch nước, thủ tướng, đến tổng b� thư đảng đều đến hội kiến Đức Gi�o Ho�ng, đến nay Vatican đ� được tự do phong chức c�c t�n gi�m mục Việt Nam chưa, đ� c� bang giao b�nh thường với Việt Nam chưa, ngo�i một đại diện kh�ng thường trực khi đến khi đi? V�ng đ�m ph�n thứ tư giữa Vatican v� H� nội vừa diễn ra c� đem lại một đột ph� n�o kh�ng? Đại diện kh�ng thường trực của Vatican l� Tổng Gi�m Mục Leopoldo Girelli vẫn c�n phải bầy tỏ sự mong mỏi được trở th�nh đại diện thường tr� để dễ l�m việc hơn. V� đ�u t�nh trạng bang giao vẫn dậm ch�n tại chỗ,?

N�i như vậy kh�ng c� nghi� l� tiếp tục đối đầu, hủy bỏ đối thoại. Việc cần l�m vẫn phải l�m, ki�n nhẫn để chờ cơ hội, nhưng đừng q�a đề cao đối thoại, coi đối thoại như một ph�p nhiệm mầu c� thể thay đổi được t�nh h�nh. H�y coi chừng! Nhiều khi một phe d�ng chiến thuật đối thoại để c�u giờ, để khoe khoang thiện ch� giả, để tạo hy vọng cho phe b�n kia l� li�n hệ chưa đứt, đừng vội r�t d�y chặt cầu, nhưng b�n trong họ được rảnh tay thi h�nh những g� họ muốn, kh�ng đếm xỉa đến những ước vọng của những người đang đối thoại với họ. Đừng qu�n lời Ch�a: "H�y hiền l�nh như chim bồ c�u v� kh�n ngoan như con rắn".

Nhiều người Việt Nam, đặc biệt C�ng Gi�o Việt Nam, nhất l� C�ng Gi�o di cư năm 1954, bị tr�ch m�c l� chủ trương chống cộng "đến chiều", l�m cản trở việc đối thoại với cộng sản v� g�y kh� cho việc thiết lập tương quan b�nh thường. Tội nghiệp cho họ. Họ bị đổ cho đủ mọi thứ tội trong khi họ l� nạn nh�n. Ở ngo�i Bắc, họ đ� chịu cảnh "tiền cải c�ch ruộng đất" từ 1953, đ� trải nghiệm nhiều cảnh oan tr�i do cộng sản g�y ra. Ở trong Nam, tự nhi�n họ thấy qu�n du k�ch cộng sản nổi l�n ph� cầu, đặt m�n đường giao th�ng, chặt đầu những vi�n chức x� ấp. Tại sao kh�ng k�u gọi cộng sản ngừng ph� hoại v� ch�m giết, kh�ng l�n �n cộng sản g�y chiến tranh, m� chỉ k�u gọi nạn nh�n phải h�a ho�n trước, nếu kh�ng sẽ bị kết �n l� l�m tay sai cho ngoại bang, k�o d�i chiến tranh, kh�ng chịu h�a giải với "những người anh em ph�a b�n kia"? Nếu họ kh�ng được ngoại bang gi�p s�ng v� gi�p tiền (cộng sản c� được những ngoại bang kh�c gi�p s�ng đạn để giết anh em c�ng m�u mủ hay kh�ng?), họ l�m sao giữ được miền Nam th�m 20 năm để nhiều tr� thức được đ�o tạo, kể cả những tr� thức đi học đủ thứ hay dở ở ngoại quốc? Nếu họ kh�ng r�o l�ng giữ an ninh cho ch�nh họ th� ban đ�m du k�ch sẽ đột nhập giết những người chỉ huy trong l�ng x�m, bắt d�n nộp gạo nộp tiền, bắt thanh ni�n ra bưng để bổ xung qu�n số của c�c đơn vị cộng sản. Để tự vệ, d�n l�ng đ� phải tự động lo việc an ninh cho ch�nh m�nh, trước cả chương tr�nh Ấp Chiến Lược. Khi c�c ấp chiến lược được hủy bỏ sau cuộc đảo ch�nh 1-11-1963, t�nh trạng an ninh tại n�ng th�n trở n�n tồi tệ ra sao ai cũng đ� biết. Nếu chỉ c� Linh Mục H�a ở C� Mau v� Linh Mục Phạm Văn Dụ ở Cao X�, T�y Ninh, r�o l�ng chống cộng th� kh�ng n�n vơ đũa cả nắm cho rằng c�c l�ng C�ng Gi�o đ� được tổ chức th�nh những ph�o đ�i chống cộng. H�y t�m hiểu v� đ�u n�n nỗi v� đừng suy luận loại suy.

Tại sao phải nhắc tới sự kiện c� hai tổng thống C�ng Gi�o ở miền Nam? Nhắc như vậy c� hậu � g�? Để chứng tỏ chỉ c� C�ng Gi�o chống cộng đến c�ng? Chỉ c� C�ng Gi�o l�m tay sai cho T�y rồi cho Mỹ? Chỉ c� C�ng Gi�o kh�ng chịu đối thoại v� h�a giải với những người "anh em" cộng sản? H�y nh�n thực trạng đất nước để thấy những người "leo" l�n tới chức tổng thống của miền Nam kh�ng được "tiền chọn" v� l� do t�n gi�o. Đ� l� do ho�n cảnh, sự t�nh cờ của lịch sử v� t�i nắm bắt thời cơ của c� nh�n họ. Ngo�i ra, họ cũng được d�n bầu chiếu theo Hiến ph�p của miền Nam. D� những cuộc bầu cử kh�ng ho�n hảo nhưng kh�ng ho�n to�n l� bịp bợm, kh�c hẳn việc lựa chọn c�c l�nh tụ ở miền Bắc. Tại sao kh�ng t�n trọng � d�n miền Nam? Tại sao chỉ săm soi bới l�ng t�m vết những khuyết điểm của chế độ Việt Nam Cộng H�a trong khi giả dại l�m ngơ trước những tội tầy trời của chế độ X� Hội chủ Nghi� miền Bắc? Tại sao chỉ mỉa mai d�n miền Nam theo ngoại bang n�n "những th�n phận ấy bị h�t v�o cơn lốc giống như những chiếc l� m� gi�ng b�o cuốn l�n, tan t�c mọi ngả, rồi tự rơi xuống" m� kh�ng n�i đến th�n phận d�n miền Bắc phải l�m "nghi� vụ quốc tế", hết "giải ph�ng" miền Nam đến "giải ph�ng" Mi�n, L�o, rồi c�n ngấp ngh� Th�i Lan v� c�c nước Đ�ng Nam � kh�c. Nghi� vụ quốc tế đ� l�m hao xương tổn m�u bao nhi�u thanh ni�n để cuối c�ng được g�? Được một b�i học Anh Ba dậy cho năm 1979 khiến c�c tỉnh s�t bi�n giới phi� Bắc trở th�nh b�nh địa, được Anh Ba chiếm vĩnh viễn một phần l�nh thổ, cướp to�n bộ Ho�ng Sa, một phần Trường Sa v� đ�i "x� phần" gần hết Biển Đ�ng. Bị quan thầy Mỹ bỏ rơi nhưng kh�ng bị cướp đất, cướp biển c� tệ bằng phải l�m n� lệ kiểu mới cho những kẻ đ� gi�p s�ng đạn để giết anh em? Thật ra, chẳng c� anh hai, anh ba n�o tử tế. Nhưng c�i kh� b� c�i kh�n. Chịu lụy để hy vọng sống c�n v� chịu lụy để mất cả hương hỏa tổ ti�n, thứ n�o đ�ng nhục hơn?

C�n việc những người chạy cộng sản, đ� bỏ nước ra đi, nay c�n ho�i niệm Việt Nam Cộng H�a, c�n gắn b� với cờ v�ng ba sọc đỏ th� cũng chỉ l� t�nh cảm b�nh thường của con người. Ngo�i việc �m ấp kỷ niệm, họ c�n thấy "thời xưa" d�n đỡ khổ hơn thời nay. Họ thấy l� tưởng tranh đấu cho tự do, d�n chủ, sự vẹn to�n l�nh thổ của họ lu�n lu�n đ�ng. Nếu mai ng�y chế độ cộng sản c� đổi mới t�ch cực để phục vụ d�n theo theo c�ch nh�n loại văn minh đang l�m th� cũng chỉ l� l�m lại những g� m� những người kh�ng cộng sản đ� khởi sự từ gần 60 năm trước. Chỉ c� thể tr�ch họ kh�ng chịu cộng t�c với chế độ hiện h�nh để gi�p d�n, gi�p nước nếu những người cai trị đương quyền, với quyền h�nh v� phương tiện trong tay, đ� thực sự h�a giải d�n tộc, x�a bỏ hận th�, t�n trọng quyền của d�n, kh�ng tự cho m�nh vai tr� bạo ch�a để trọn quyền sinh s�t tr�n số phận của to�n d�n.

Một vấn đề kh�c kh� nhức nhối được t�c giả Nguyễn Th�i Hợp n�u l�n: "Trong những năm qua, cộng đồng hải ngoại đ� gi�p đỡ Gi�o Hội Việt Nam rất nhiều trong việc t�i thiết v� ph�t triển. Nhưng một số người lu�n muốn l�i k�o Hội Đồng Gi�m Mục về phi� của họ. Để kh�ng trở th�nh c�ng cụ cho một thế lực ch�nh trị n�o, c�c gi�m mục thường thận trọng trong c�c tuy�n bố hay giữ im lặng. Mối tương quan giữa Hội Đồng Gi�m Mục với Nh� Nước v� với cộng đồng D�n Ch�a c�ng trở n�n phức tạp".

Đ�ng l� c� một số người muốn l�i k�o Hội Đồng Gi�m Mục về phi� họ, nhưng rắc rối do từ đ�u? Ch�ng ta cần ph�n biệt hai việc. C�c gi�m mục với t�nh c�ch chủ chăn l� những vị l�nh đạo to�n quyền thuộc phạm vi t�n gi�o của c�c gi�o hội địa phương, kh�ng ai đặt vấn đề tu�n hay bất tu�n quyền hạn tinh thần của c�c vị. Nhưng ở b�nh diện kh�c, gi�m mục c�n l� người quản trị t�i sản, nh�n sự v� c� tr�ch nhiệm bao bọc đo�n chi�n của gi�o phận. C�ng việc n�y kh�ng giống như việc của một chủ nh�n hay tổng gi�m đốc một c�ng ty. N� phải mang � nghi� thi�ng li�ng v� rất nặng � nghi� thương y�u. Kh�ng thể đo kết qủa bằng lợi nhuận. Kh�ng thể giữ tương quan tốt với đo�n chi�n khi chủ chăn kh�ng liều mạng cứu chi�n của m�nh khi bị s�i tấn c�ng. Kh�ng thể đ�i con chi�n thương y�u khi chủ chăn bỏ con chi�n ở nh� để đi l�m "mục vụ hải ngoại" liền hai m�a Chay v� hai Tuần Th�nh. Kh�ng thể tạo sự k�nh nể khi chủ chăn đi đ�m với quyền lực đ�n �p để t�m �ch lợi trước mắt. Kh�ng thể h�nh diện khi thấy hết chủ chăn n�y đến chủ chăn kh�c nối nhau ra hải ngoại để l�m mục vụ cho những gi�o d�n Việt Nam đ� thuộc về c�c gi�o hội tại địa phương nơi họ sinh sống. Trước những t�nh cảnh ấy, kh�ng phải một số �t gi�o d�n bất m�n nhưng rất nhiều người bất m�n. Khi một thiểu số l�n tiếng. Họ liền bị kết �n "chống cha chống Ch�a", th�m tội đ�i k�o Hội Đồng Gi�m mục l�m theo � họ. Đ�i khi ngưới ở hải ngoại bị trong nước tr�ch m�c l� đ�i hỏi trong nước q�a nhiều, đ�i trong nước phải l�m như những người c� nhiều phương tiện v� quyền c�ng d�n ở nước ngo�i. Thế nhưng mỗi khi ở trong nước bị đ�n �p, đ�nh ph�, người trong nước lại lớn tiếng k�u cứu người ở ngo�i, xin gi�p đỡ tinh thần v� cả vật chất. Người ở ngo�i lại hăng h�i t�m c�ch hỗ trợ v� an ủi anh em. Họ lại tiếp tục lặng lẽ quy�n g�p mỗi khi c� c�c đấng bậc v� tu sĩ từ trong nước đi "thăm d�n (hải ngoại) cho biết sự t�nh", d� nhiều khi l�ng họ kh�ng vui. Như vậy họ c� l� nguy�n do g�y phức tạp cho mối tương quan tay ba Nh� Nước-Gi�o Hội-gi�o d�n như n�i ở tr�n kh�ng?

Đối với nh� nước Việt Nam, thư chung của Hội Đồng Gi�m Mục năm 1980 với chủ đề "Sống Ph�c �m giữa l�ng d�n tộc" đ� được d�ng để đ�i hỏi người C�ng Gi�o phải l� c�ng d�n tốt, phải gắn b� với đất nước, với d�n tộc. Người C�ng Gi�o đ�u c� mong muốn g� hơn? Chỉ hơi phiền l� nh� nước đ� trưng bảng hiệu "Y�u nước l� y�u X� Hội Chủ Nghi�".

C�n nhiều điều nữa muốn n�i, nhưng th�i, như thế cũng đ� tạm đủ. Kh�ng ai kh�ng muốn c� sự tương quan h�i h�a giữa Gi�o Hội v� Nh� Nước. Nhưng muốn c� giao hảo tốt, hai b�n đều phải

- C� thiện t�m, thiện ch�,

- T�n trọng lẫn nhau

- Kh�ng ăn hiếp, kh�ng t�m c�ch lợi dụng nhau

- T�n trọng luật lệ quốc tế v� luật lệ quốc gia li�n quan tới quyền tự do t�n ngưỡng v� h�nh đạo của c�ng d�n v� quyền độc lập của c�c gi�o hội.

Thật ra chỉ cần h�nh động theo thiện � (common sense) trong mọi tương giao l� đ� đủ để giải quyết mọi kh� khăn. Trong trường hợp đ�, luật lệ chỉ được d�ng khi c� sự vi phạm luật ph�p một c�ch r� rệt. Luật H�nh Sự v� D�n Sự đ� đủ để xử l� mọi vi phạm v� tranh chấp, kh�ng cần ra th�m h�ng loạt luật v� nghị định về t�n gi�o để l�m kh� nhau, răn đe nhau, cướp t�i sản của nhau, l�m cớ để bắt bớ v� bỏ t� những t�n đồ c�c t�n gi�o kh�ng l�m đẹp l�ng nh� nước.

Nếu nh� nước theo đuổi mục ti�u phục vụ nh�n d�n th� phải hiểu c�c gi�o hội l� những bộ phận phục vụ phần t�m linh của con người. Nhu cầu t�m linh kh�ng thể bị coi k�m quan trọng hơn nhu cầu vật chất. Một khi những người cầm quyền hiểu được điều n�y v� h�nh động theo thiện � th� tương quan giữa nh� nước v� c�c gi�o hội sẽ h�i h�a v� tốt đẹp.

Đối với c�c vị trong Hội Đồng Gi�m Mục Việt Nam, gi�o d�n kh�ng đ�i c�c vị ph�t động "th�nh chiến" với nh� nước Cộng Sản. Nhưng liệu q�y vị c� thể l�m ngơ khi gi�o d�n v� tội bị đ�nh đập t�n bạo, bắt bớ v� cớ, bị cấm tổ chức th�nh lễ, bị cướp đất, ph� nh� thờ? Những điều mong mỏi m� c� nh�n người viết b�i n�y đ� tr�nh bầy c�ch đ�y 8 năm (2005) đến giờ vẫn thấy c�n t�nh thời sự:

4/ Can đảm l�n �n những tệ nạn x� hội, những h�nh động độc đo�n, bất c�ng của những người cầm quyền, b�nh vực người ngh�o khổ, oan ức, c� thế..(1).

May thay, những điều mong mỏi tr�n đ� được Hội Đồng Gi�m Mục thực hiện phần n�o trong thời gian gần đ�y. Gi�o d�n mong mỏi đường hướng mới của Hội Đồng Gi�m Mục sẽ được tiếp tục v� lời n�i c�a q�y vị sẽ đi đ�i với việc l�m.

Cuối c�ng, xin mạn ph�p th�m một y�u cầu nữa: trước khi q�y vị đi đối thoại v� t�m h�a giải với nh� nước Cộng Sản, xin q�y vị h�y t�m c�ch h�a giải trước với với gi�o hữu v� những người Việt Nam chống cộng trước v� sau 1975. Đừng tiếp tục lấy dao xo�y v�o những vết thương đang ăn da non. Họ chấp nhận c�i đau v� kh�ng đạt được sở nguyện nhưng kh�ng chấp nhận đ� đi lầm đường. Họ chấp nhận đ� c� những lỗi lầm nhưng kh�ng chấp nhận bị kết �n l� thủ phạm g�y ra những khổ lụy cho đất nước, d�n tộc v� Gi�o Hội. Xin đừng g�y hiểu lầm, nếu kh�ng n�i l� chia rẽ giữa anh em ở trong nước v� ngo�i nước. Trước khi muốn sống chung h�a b�nh với ai kh�c, xin h�y c� lời n�i v� việc l�m nh�n �i với anh em của ch�nh m�nh. C� sự th�ng cảm v� nhất tr� với anh em th� mới c� sức mạnh. C� ai đi đối thoại v� điều đ�nh m� kh�ng cần một hậu thuẫn mạnh ở sau lưng? ◙