Mặc Giao

Chuyện khởi đầu bằng việc hai �ng Ng� Văn Khởi v� Nguyễn Văn Hải, gi�o d�n gi�o xứ Mỹ Y�n, x� Nghi Phương, huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An, bị bắt v� cớ. Sau những khiếu nại v� đ�i hỏi từ phi� d�n, nh� cầm quyền địa phương k� giấy ng�y 3-9-2013 cam kết thả hai người ng�y h�m sau. Khoảng 15g30 ng�y 4-9-2013, gia đ�nh của hai �ng v� b� con thuộc gi�o xứ Mỹ Y�n tụ tập trước trụ sở Ủy Ban Nh�n D�n x� Nghi Phương để đ�n hai người theo cam kết của nh� cầm quyền. Chờ ho�i kh�ng thấy hai người được thả, d�n bắt đầu đ�i hỏi v� phản đối. Lực lượng c�ng an đ� được bố tr� sẵn. Một số phần tử lạ mặt tr� trộn trong đ�m đ�ng n�m đ� v�o c�ng an. Chỉ chờ c� thế, c�ng an nh�o v� đ�n �p d�n ch�ng, đ�nh đập kh�ng nương tay, bất kể người gi�, phụ nữ. C�ng an c�n x�ng v�o nh� d�n đập ph�, kể cả đập vỡ ảnh tượng thờ phượng. Kết qủa: 30 người bị thương, 4 người bị thương nặng phải đưa đi bệnh viện, trong đ� c� một người bị chấn thương sọ n�o. Kết luận của m�n khởi đầu: 1- Nh� cầm quyền bắt người tr�i ph�p, kh�ng theo một luật lệ n�o. 2- Nh� cầm quyền n�i dối d�n, kh�ng giữ lời cam kết. 3- Nh� cầm quyền d�n dựng việc c�ng an bị n�m đ� để đ�n �p d�n một c�ch d� man, đập ph� những biểu tượng t�n gi�o. Những g� xảy ra tiếp theo, ch�ng ta đ� biết.

Vị chủ chăn tinh thần của gi�o phận Vinh, trong đ� c� gi�o d�n gi�o xứ Mỹ Y�n, ki�m Chủ Tịch Ủy Ban C�ng L� v� H�a B�nh của Gi�o Hội C�ng Gi�o VN, Gi�m Mục Nguyễn Th�i Hợp, người vẫn chủ trương đối thoại, kh�ng đối đầu với nh� cầm quyền cộng sản, lần n�y đ� phải đương đầu. Phải đương đầu v� những người c� quyền đ� đơn phương g�y ra những h�nh động phi h�a b�nh, phi c�ng l� nhắm v�o những gi�o d�n v� tội. Phải đương đầu v� con chi�n bị cư xử bất c�ng, man rợ. Tuy k�u kh�c, họ vẫn giữ th�i độ ki�n cường. Chủ chăn kh�ng thể k�m ki�n cường hơn con chi�n. Lần đầu ti�n người ta ghi nhận Đức Cha Nguyễn Th�i Hợp d�ng những lời rất nặng nề để l�n �n nh� cầm quyền cộng sản trong vụ Mỹ Y�n: "T�i cực lực l�n �n c�ch ứng xử bất nh�n v� những h�nh vi bạo lực d� man của cơ quan c�ng quyền" (Thư Chung), "Ch�ng t�i b�nh vực những nạn nh�n của bạo quyền cũng như l� của thế lực m� d�ng quyền lực của m�nh để đ�n �p d�n đen" (trả lời phỏng vấn đ�i RFA 5-9-13), "Họ đ� vu khống một số tin tức kh�ng đ�ng sự thật" (đ�i RFI 16-9-13)...

Đương đầu chứ kh�ng đối đầu. Đương đầu l� đối ph� với ho�n cảnh ngo�i � muốn, l� tự vệ, l� thụ động. Đối đầu l� chủ động, l� phản c�ng. Đức Cha Hợp kh�ng đối đầu, chỉ bắt buộc phải đương đầu bằng c�ch cho tụ tập cầu nguyện từng gi�o xứ, lớn lắm l� từng hạt (quy tụ một số gi�o xứ), kh�ng cho tập hợp to�n gi�o phận như buổi cầu nguyện v� phản đối vụ đ�n �p Tam T�a với 500,000 gi�o d�n tham dự v� do Đức cựu Gi�m Mục Vinh Cao Đ�nh Thuy�n chủ tọa c�ch đ�y tr�n 4 năm. C� phải Đức Cha Hợp nghĩ tụ tập gi�o d�n vừa đủ đ�ng để tỏ th�i độ, để phản đối một c�ch chừng mực, như thế l� đủ, tụ tập cả nửa triệu người l� khi�u kh�ch, l� l�m lớn chuyện, lỡ g�y ra cuộc biểu t�nh lớn kh�ng kiểm so�t được th� biết ăn n�i l�m sao với nh� cầm quyền? Đức Cha Hợp cũng kh�ng muốn Hội Đồng Gi�m Mục VN can thiệp v�o chuyện "của m�nh", v� theo Đức Cha, "C�c gi�m mục vẫn hợp th�ng v� rất hiểu ho�n cảnh n�y, nhưng đ�y l� những chuyện nhỏ th� mỗi gi�m mục cũng c� thể giải quyết được, kh�ng cần đến Hội Đồng Gi�m Mục" (đ�i RFA 5-9-13). V� vậy, khi thấy Hội Đồng Gi�m Mục vẫn �m ru, kh�ng c� một lời an ủi v� l�n tiếng n�o đối với c�c nạn nh�n gi�o d�n Mỹ Y�n, ch�ng ta kh�ng n�n lấy l�m lạ.

Qua những h�nh động như tr�n của vị đứng đầu gi�o phận Vinh, ch�ng ta thấy nguy�n tắc kh�ng đối đầu vẫn được giữ. C�n nguy�n tắc đối thoại th� sao? Đức Cha Hợp khi trả lời k� giả Mặc L�m của đ�i � Ch�u Tự Do (RFA) đ� ph�t biểu: "Gi�o hội ch�ng t�i chủ trương đối thoại, kh�ng chủ trương d�ng bạo lực... H�nh động của họ (CS) như l� tạm cắt đứt đối thoại, đ� l� h�nh động m� ch�ng t�i kh�ng thể chấp nhận".

Đức Cha Hợp vẫn chủ trương duy tr� đối thoại với nh� cầm quyền cộng sản v� cho rằng những h�nh động bạo lực của cộng sản tại Mỹ Y�n chỉ l� tạm gi�n đoạn đối thoại một c�ch đ�ng tiếc. Đức Cha trung th�nh với chủ trương đối thoại của m�nh, d� đối t�c của Đ�c Cha kh�ng coi đối thoại l� g�, chỉ d�ng bạo lực v� gian tr� để thực hiện những điều họ muốn. C� lẽ Đức Cha vẫn muốn giữ "li�n hệ tốt đẹp" của "những ng�y xưa th�n �i", vẫn c�n lưu luyến với ch�nh lập trường của m�nh, kh�ng muốn r�t d�y chặt cầu để kh� nối lại mối li�n hệ sau n�y. Thế nhưng việc đối thoại giữa hai b�n c� c�n thực hiện được kh�ng, c� c�n tạo được sự t�n nhiệm hỗ tương để t�m ra những giải ph�p đồng thuận khi một b�n đ� d�ng d�i cui, gậy gộc, roi điện g�y đổ m�u cho d�n, một b�n th� d�ng những lời lẽ cạn tầu r�o m�ng để l�n �n, như "ứng xử bất nh�n", "bạo lực d� man", "đ�n �p d�n đen", "vu khống", v� gọi chế độ n�y l� "bạo quyền"? Đối thoại đ� đổ vỡ, rất kh� h�n gắn. Đối thoại m� kh�ng c�n tin nhau th� l�m sao đối thoại? Ch�nh Đức Cha Hợp đ� c�ng khai biểu lộ sự mất niềm tin n�y: "Ch�ng t�i kh�ng thể biết những cuộc tấn c�ng, những dối tr�, v� vu khống sẽ tiếp tục k�o d�i đến bao giờ mới chấm dứt. Đ� l� một t�nh huống nguy hiểm v� đ�ng lo ngại cho c�c Kit� hữu" (Asianews 18-9-13). Đối thoại l� giải ph�p h�a b�nh. Nhưng đối thoại chỉ c� thể đem lại kết qủa khi cả hai b�n đều c� thiện ch� v� đều biết lẽ phải tr�i. Nếu kh�ng, đối thoại chỉ l� một h�nh thức c�u giờ, ho�n binh, để những kẻ kh�ng c� thiện ch� rảnh tay thực hiện �m mưu của họ. Đừng n�n tr�ng đợi nhiều q�a v�o giải ph�p đối thoại.

Kh�ng đối thoại kh�ng c� nghi� l� cắt đứt mọi li�n lạc, l� tuy�n chiến, nhưng l� khẳng định r� r�ng đường t�i t�i đi, lập trường t�i t�i giữ, d� những đe dọa, khủng bố hay dụ dỗ ngon ngọt cũng kh�ng l�m t�i lay chuyển. Chỉ khi n�o anh tỏ thiện ch� t�m kiếm một giải ph�p h�a b�nh, l�c đ� t�i mới sẵn s�ng đối thoại với anh.

Kh�ng đối thoại c� phải l� đi đến đối đầu chăng? Xin đừng hiểu đối đầu theo nghi� g�y hấn, tấn c�ng. Đối đầu trong � nghi� đạo l� chống lại mọi thế lực của sự dữ đ�nh ph� Gi�o Hội, cấm đo�n tự do t�n gi�o, ch� đạp nh�n phẩm v� quyền của con người, gieo rắc bất c�ng v� bạo lực. Gi�o Hội kh�ng thể l�m đồng minh với những sự xấu n�y, n�n phải chống. Chống nhưng kh�ng d�ng bạo lực, kh�ng l�m đổ m�u, kh�ng g�y hận th�. Chống bằng th�i độ cương quyết tố c�o, vạch trần sự xấu, kh�ng cộng t�c với quyền lực xấu. C� thể n�i đ� l� một h�nh thức "bất tu�n d�n sự" (civil disobedience). Đối đầu bằng h�nh động li�n đới v� b�c �i với những nạn nh�n của �p bức v� bất c�ng. Kh�ng thể l�m ngơ khi thấy anh chị em bị đ�nh đập v� l� do t�n gi�o hay v� chống cướp nh� cướp đất, kh�ng thể im lặng khi cho rằng đ� l� việc nhỏ của địa phương để địa phương giải quyết, kh�ng thể v� cảm trước những cảnh ngh�o đ�i, bệnh tật kh�ng được gi�p đỡ, cứu chữa, kh�ng thể lấy l� do kh�ng muốn d�nh v�o ch�nh trị m� kh�ng b�nh vực những người bị h�nh hung, giam giữ, t� đầy v� tranh đấu cho tự do, nh�n quyền, v� cả cho sự to�n vẹn của tổ quốc... Đ� l� đối đầu t�ch cực bằng phương ph�p h�a b�nh. Ch�ng ta kh�ng n�n sợ v� tr�nh n� thứ đối đầu n�y.

Hy vọng rằng vụ Mỹ Y�n c� thể l�m cho nhiều người mở mắt để ph� tan ảo tưởng c� thể thuyết phục v� thỏa hiệp với cộng sản nếu biết n�i chuyện phải tr�i v� đối xử mềm với họ. D�n Việt Nam v� c�c t�n gi�o ở Việt Nam đ� tỏ thiện ch�, đ� cắn răng chịu đựng cộng sản nhiều q�a rồi. Bao nhi�u năm qua, cộng sản đối xử với d�n chẳng những kh�ng kh� hơn, m� c�ng ng�y c�ng c� những th�i độ v� h�nh động khinh d�n, ch�n �p d�n, b�c lột d�n, đ�nh đập d�n kh�ng nương tay, coi d�n như qu�n th� qu�n hằn. Chế độ n�y đ� hết thuốc chữa, đ� hiện nguy�n h�nh l� một đ�m đầu trộm đu�i cướp. Kh�ng thể đối thoại v� kh�ng thể kh�ng đối đầu với hạng người n�y. Giải ph�p duy nhất l� thay đổi chế độ trong h�a b�nh. Điều n�y chỉ c� thể thực hiện nếu c� sự dấn th�n t�ch cực của một đại bộ phận nh�n d�n.

�nh đến đầu th�ng 10 - 2013, nh� thơ Nguyễn Ch� Thiện đ� từ bỏ c�i trần được một năm. �ng ra đi, để lại cho nh�n gian một tr�i tim hồng, như hai c�u thơ trăn trối của �ng

Nh� văn Trần Phong Vũ đ� lấy lời v� � của hai c�u thơ tr�n để đặt t�n cho cuốn s�ch mới nhất của m�nh: "Nguyễn Ch� Thiện, Tr�i Tim Hồng", do Tủ S�ch Tiếng Qu� Hương ấn h�nh. C� lẽ t�i l� một trong những người may mắn được đọc soạn phầm n�y rất sớm, dưới dạng bản thảo, trước khi được gửi sang Đ�i Loan in.

Trần Phong Vũ suy nghĩ, t�m t�i liệu v� viết cuốn s�ch trong v�ng chưa đầy 10 th�ng. C� người nghĩ Trần Phong Vũ l� bạn t�m giao với Nguyễn Ch� Thiện tr�n 10 năm, nếu viết xong cuốn s�ch về bạn trong 10 th�ng th� cũng kh�ng c� g� đ�ng lạ. Sự thật kh�ng giản dị như thế. C� mấy ai gom g�p, lưu trữ t�c phẩm, t�i liệu, bằng chứng, h�nh ảnh của bạn để chờ bạn chết l� viết th�nh s�ch liền đ�u?

Vậy m� Trần Phong Vũ đ� viết được một cuốn s�ch 560 trang, trong đ� c� 48 trang h�nh mầu, th�m phần Phụ Lục in những b�i viết về Nguyễn Ch� Thiện của 28 t�c giả. T�c phẩm n�y l� một tổng hợp c� thể coi l� đầy đủ về nh� thơ Nguyễn Ch� Thiện, người c�n được gọi l� "ngục sĩ" v� �ng đ� nếm cảnh ngục t� tổng cộng 27 năm trong số 56 năm �ng sống tr�n qu� hương. �ng l�m thơ rất sớm, v� cũng đi t� rất sớm, trước tuổi 20, từ cuối thập ni�n 50, đầu thập ni�n 60 thế kỷ trước. �ng viết những vần thơ phẫn nộ khi nh�n tận mắt những cảnh "đ�o tận gốc trốc tận rễ" của cuộc cải c�ch ruộng đất v� cảnh đầy đọa những người d�nh l�u xa gần tới vụ Nh�n Văn Giai Phẩm.

Cuộc đời, thi t�i v� nỗi l�ng của �ng đ� được Trần Phong Vũ tr�nh bầy chi tiết. T�i chỉ chia sẻ một số cảm nghĩ qua những tiết lộ v� kh�m ph� của Trần Phong Vũ li�n quan đến Nguyễn Ch� Thiện.

Kh�m ph� đầu ti�n l� h�nh tr�nh t�m linh của Nguyễn Ch� Thiện. T�i kh�ng muốn đem vấn đề t�n gi�o ra tranh c�i với bất cứ � định n�o. Nhưng t�i buồn v� thấy đời độc �c q�a, t�m địa của một số người tối tăm, hẹp h�i qu�. Một người l�m thơ tranh đấu cho quyền của con người, đặc biệt con người Việt Nam, đ� can đảm chấp nhận mọi đau khổ, thua thiệt, l�nh đủ thứ đ�n th�, l�c gần chết ở tuổi 73 quyết định chọn một t�n gi�o để theo, m� c� những kẻ nỡ l�ng lăng mạ �ng "bị dụ dỗ l�c tinh thần kh�ng c�n s�ng suốt, để cho đ�m qụa đen cướp x�c, cướp hồn (!)". Qua những tiết lộ của Trần Phong Vũ, người ở b�n �ng trong 6 ng�y cuối đời, người ta mới biết ch�nh Nguyễn Ch� Thiện ngỏ � xin v�o đạo l�c c�n tỉnh t�o. Đ�y kh�ng phải l� một h�nh động bốc đồng trong một l�c khủng hoảng thần kinh, nhưng l� kết qủa của một q�a tr�nh t�m hiểu v� suy nghĩ từ nhiều năm. Ch�nh Linh Mục Nguyễn Văn L� cho biết Linh Mục đ� dậy gi�o l� cho Nguyễn Ch� Thiện tổng cộng tr�n một năm trời khi hai người c�ng trong t� cộng sản. Cụ Vũ Thế H�ng, th�n sinh của LM Vũ Khởi Phụng hiện phụ tr�ch gi�o xứ Th�i H�, H� Nội, bạn đồng t� với Nguyễn ch� Thiện, đ� nhận nhau l� bố con tinh thần. Kh�ng kể những li�n hệ v� gặp gỡ kh�c, chỉ cần hai trường hợp n�y đ� đủ để chứng minh Nguyễn Ch� Thiện kh�ng thể bị dụ dỗ v� u m� hấp tấp lấy một quyết định quan trong về t�m linh v�o l�c cuối đời. Xin h�y t�n trọng niềm tin của nhau. Hận th� t�n gi�o l� một tội rất lớn v� n� đ� g�y biết bao tang t�c cho nh�n loại, v� vi phạm quyền tự do cao q�y nhất của con người.

Về vấn đề t�c giả v� t�c phẩm, c� thể n�i Trần Phong Vũ l� người đầu ti�n đ� ph�n t�ch cặn kẽ về � v� lời của thơ Nguyễn Ch� Thiện. T�c giả đ� d�nh nguy�n một phần của cuốn s�ch để tr�nh bầy vấn đề n�y. Sau đ� �ng đưa nhận x�t:

Nhận x�t của Trần Phong Vũ cũng kh�ng xa với � kiến của TS Erich Wolfgang người Đức m� �ng tr�ch dẫn trong chương 5 để l� giải cho c�u hỏi: "Chiến sĩ, Ngục sĩ hay Thi sĩ" với mục ti�u trả lại cho nh� thơ vị tr� đ�ch thực của �ng:

� thơ th� như vậy. Lời thơ, tứ thơ th� ra sao? Dĩ nhi�n kh�ng thể t�m trong thơ Nguyễn Ch� Thiện một thứ "y�n-sĩ-phi-l�-thuần" (inspiration) về t�nh �i hay cảm hứng khi đối cảnh sinh t�nh, như giữa cảnh trăng t�, sương kh�i mơ hồ, �nh đ�n ch�i le l�i tr�n s�ng, m� xuất khẩu th�nh thơ

Cảm hứng, ng�n từ trong thơ Nguyễn Ch� Thiện phải l� những lời diễn tả sự đau s�t, phẫn nộ của một nh�n chứng trước những cảnh đầy đọa m� đồng loại v� ch�nh m�nh l� nạn nh�n. Thơ của Nguyễn Ch� Thiện l� những bản c�o trạng, đề t�i kh�ng thể l� viễn mơ, thi từ kh�ng phải l� thứ gọt dũa cho đẹp. T�i rất t�m đắc với Luật sư nh� văn Trần Thanh Hiệp khi �ng nhận x�t về thơ Nguyễn Ch� Thiện khi Nguyễn Ch� Thiện c�n đang ngồi t� ở Việt Nam:

"Thơ của �ng (Nguyễn Ch� Thiện) l� chất liệu của văn học Việt Nam từ đầu hậu b�n thế kỷ 20. Trong đổ vỡ, hoang t�n, �ng đ� tồn trữ được cả một kho ng�n ngữ. Trong cuộc giao tranh giữa những thế lực tiến bộ v� phản động của một x� hội đang chuyển m�nh để thay đổi vận mạng, �ng cho thấy người l�m thơ n�n chọn th�i độ n�o. �ng đ� đ�ng g�p bằng t�c phẩm Hoa Địa Ngục v�o cuộc tranh luận rất cổ điển giữa hai quan niệm về thơ thuần t�y v� thơ ngẫu cảm. �ng lảm thơ như Goethe đ� n�i từ đầu thập kỷ trước - �Thơ của t�i l� thơ ngẫu cảm, xuất ph�t từ thực tế v� dựa tr�n thực tế. T�i kh�ng cần đến những loại thơ b�ng quơ� " (Nguyệt San Độc Lập, 25/5/1988).

Đ�ng như vậy. thơ của Nguyễn Ch� Thiện kh�ng phải l� thơ b�ng quơ để chỉ phục vụ c�i Mỹ, nhưng trước hết l� thơ tranh đấu để đ�i c�i Ch�n v� Thiện.

T�m tư nặng chĩu của Nguyễn Ch� Thiện cũng được Trần Phong Vũ kể lại. V�o một buổi chiều tr�n b�i biển Huntington Beach, Nam California, t�c giả thi phẩm Hoa Địa Ngục �m thầm th� nhận khi mới đặt ch�n ra ngo�i n�y �ng tưởng đ�y l� cơ hội để �ng thực hiện giấc mơ thời trẻ, đ� l� được tự do sống một đời giang hồ, phi�u bạt. Nhưng kh�ng, "n� chỉ l� c�i bề mặt che dấu nỗi uất hận b�ng bốc trong tim m� kh�ng c� cơ hội bộc ph�t, tương tự như dung dịch ph�n thạch ch�y đỏ chất chứa trong l�ng hỏa diệm sơn". Ai cũng hiểu c�i uất hận đ� l� g�. Nhất l� khi n� được biểu lộ bằng h�nh động v� lời n�i của Nguyễn Ch� Thiện khi �ng đi khắp nơi tr�n địa cầu để tố c�o sự t�n �c, v� nh�n của chế độ cộng sản Việt Nam, t�m c�ch ảnh hưởng dư luận quốc tế v� k�u gọi đồng b�o chung tay lật đổ chế độ n�y để cứu d�n cứu nước.

�ng c� nỗi buồn bực kh�c kh�ng n�i ra khi một số người xuy�n tạc �ng l� Nguyễn Ch� Thiện giả, được cộng sản Việt Nam đưa ra ngoại quốc để ph� cộng đồng tỵ nạn. Chỉ cộng sản mới c� lợi khi tung ra tin thất thiệt n�y, v� chỉ với một nghi ngờ kh�ng cần kiểm chứng, uy t�n của Nguyễn Ch� Thiện sẽ bị sứt mẻ, những lời tố cộng của Nguyễn Ch� Thiện sẽ bị một số người bỏ ngo�i tai. C�n những người vu oan cho �ng m� kh�ng phải l� cộng sản th� sao? Ch�ng t�i kh�ng c� th�i quen thấy ai kh�ng đồng � với m�nh th� lập tức cho họ mang d�p r�u, n�n cối. Nhưng th� thật ch�ng t�i kh�ng thể hiểu nổi việc l�m của những người đ�nh ph� Nguyễn Ch� Thiện trong thực tế c�n t�n bạo hơn cộng sản. Cuối c�ng ch�ng t�i chỉ d�m tạm kết luận rằng ai biết được ma ăn cỗ? Ai biết được những �m mưu ẩn giấu b�n trong việc tranh d�nh quyền lợi quanh nh�n vật Nguyễn Ch� Thiện? Ai r� được những hận th� giữa c�c c� nh�n v� phe ph�i d�ng c�u chuyện Nguyễn Ch� Thiện "thật/giả" để l�m c�i cớ tạo n�n cảnh đ�nh đấm lẫn nhau? Nguyễn Ch� Thiện đ� được nghệ sĩ Thanh H�ng, người c�ng qu�, quen biết nhau từ nhỏ x�c nhận, đ� được c�c bạn t� Nguyễn Văn L�, Ph�ng Cung, Kiều Duy Vĩnh, Vũ Thư Hi�n... thương mến, cảm phục, nhất l� c� người anh ruột Nguyễn C�ng Gi�n, trung t� trong qu�n lực VNCH, bảo l�nh sang Mỹ. Vậy m� họ vẫn n�i đ� l� Nguyễn Ch� Thiện giả!? Họ gạt bỏ lu�n cả kết qủa giảo nghiệm chữ viết v� nh�n dạng/diện dạng của Nguyễn Ch� Thiện trước v� sau khi đi định cư tại Hoa Kỳ. Họ cứ nằng nặc cho rằng đ�y l� Nguyễn Ch� Thiện giả do H� Nội gửi sang Mỹ. Nếu đ�ng như vậy, ch�ng ta cầu cho cộng sản gửi ra hải ngoại th�m v�i ng�n, thậm ch� cả "mười ng�n Nguyễn Ch� Thiện giả" c�ng loại nữa như c�u n�i đ�a của gi�o sư Trần Văn T�ng, b�o huynh của liệt sĩ Trần Văn B�.

Một nỗi buồn kh�c của Nguyễn Ch� Thiện l� sức khỏe suy yếu. Sau bao nhi�u năm t� đầy, thiếu ăn, thiếu thuốc, bị h�nh hạ cả tinh thần lẫn thể x�c, n�n khi sang tới Mỹ, nh� thơ chỉ c�n một c�i đầu minh mẫn, th�n x�c th� vật vờ, "tim phổi n�t b�t cả rồi". �ng sống th�m được 17 năm ở hải ngoại l� một ph�p lạ. �ng đ� thổ lộ với Trần Phong Vũ:

Hy vọng �ng sẽ sớm được chia niềm vui lớn với đồng b�o, d� �ng đang ở c�i kh�c.

Cuối c�ng l� tiết lộ kh� l� th� về chuyện t�nh �i của Nguyễn Ch� Thiện. Ai cũng thấy nh� thơ sống độc th�n, th�i độ nghi�m t�c, lời n�i chuẩn mực, hầu như kh�ng biểu lộ một t�nh cảm ri�ng tư với một b�, một c� n�o, d� con số những người kh�c ph�i qu� mến �ng kh�ng thiếu. C� người nghĩ nh� thơ đ� ch�n hay kh�ng biết đến t�nh y�u. Sự thật, �ng đ� kể hết cho Trần Phong Vũ về những mối t�nh của m�nh. Kh�ng n�i chuyện xa xưa, ngay những năm th�ng cuối đời, Nguyễn Ch� Thiện cũng c� v�i ba mối t�nh một chiều từ phi� nữ v� một mối t�nh hai chiều m� �ng ấp ủ trong l�ng. �ng đ�u phải l� gỗ đ�, lại l� người viết văn, l�m thơ, n�n phải thuộc n�i t�nh. Người t�nh hai chiều ở xa, muốn đến thăm �ng tại Cali, �ng kh�ng chấp thuận. Sao �ng nỡ từ chối như vậy? �ng thổ lộ chỉ sợ khi gặp nhau, t�nh cảm sẽ đi xa hơn, ai biết được những g� sẽ xảy ra, hậu qủa chắc chắn sẽ buồn hơn l� xa nhau m� thương nhau, nhớ nhau.

L� do �ng kh�ng muốn gắn b� với một người t�nh n�o v� �ng biết m�nh nhiều bệnh tật, thiếu sức khỏe, kh�ng chiều chuộng, chăm lo được cho người y�u, v� kh�ng muốn tạo n�n cảnh bẽ b�ng cho cả hai nguời, nhất l� kh�ng muốn người y�u lại trở th�nh một thứ y t� bất đắc dĩ cho m�nh sau n�y. Ngo�i ra, �ng c�n �m những nỗi niềm ri�ng trong l�ng, kh�ng thể đem cả th�n x�c lẫn t�m hồn để y�u nhau. V� vậy, đ�nh phải xa nhau tuy l�ng rất đau đớn. Rất may l� �ng đ� kịp l�m một b�i thơ để �m thầm gi�i b�y c�ng n�ng, trước khi rời khỏi trần gian. N�i l� �m thầm, v� b�i thơ ngắn n�y �ng t�nh giữ cho ri�ng m�nh v� chỉ đọc cho t�c giả họ Trần nghe trong những ng�y th�ng cuối đời m� th�i.

Đ�ng l� một mối t�nh buồn!

V� ai d�m n�i đ�y l� Nguyễn Ch� Thiện "giả", kh�ng biết l�m thơ!?

Được biết th�m về Nguyễn Ch� Thiện qua cuốn s�ch của Trần phong Vũ, t�i c�ng th�m q�y mến cố thi sĩ, người t�i đ� q�y mến ngay trong những lần gặp gỡ đầu ti�n tại c�c th�nh phố Edmonton v� Calgary ở Canada, kh�ng l�u sau khi Nguyễn Ch� Thiện đến Hoa Kỳ. Nhờ được giao c�ng t�c tiếp đ�n v� giới thiệu nh� thơ trong c�c cuộc hội họp với đồng hương, t�i đ� nhận ra lập trường, t�i năng v� nh�n c�ch đặc biệt của t�c giả Hoa Địa Ngục. Sau đ�, qua những lần gặp gỡ kh�c tại Hoa Kỳ, t�i c�ng thấy sự hy sinh chịu kh� của Nguyễn Ch� Thiện trong việc tham gia sinh hoạt với c�c tổ chức đấu tranh v� c�c cơ quan truyền th�ng của đồng b�o hải ngoại. Tấm th�n gi� bệnh hoạn với những bước đi chậm chạp, nhưng khi đứng trước micro l� giọng n�i sang sảng, đanh th�p vang l�n, với những lập luận vững chắc, với những kinh nghiệm đ� trải qua, tất cả dựa v�o tr� nhớ c�n b�n nhậy, kh�ng cần giấy ghi chi tiết. Nguyễn Ch� Thiện l� một chiến sĩ đ� chiến đấu cho đến l�c hơi t�n lực cạn.

Với cuốn "Nguyễn Ch� Thiện, Tr�i Tim Hồng", Trần Phong Vũ đ� l�m một việc cần thiết v� hữu �ch. Cần thiết v� �ng đ� d�nh hết t�m lực để ghi lại được những di sản tinh thần qu� gi� của một nh� thơ chiến sĩ, đ� hy sinh trọn tuổi thanh xu�n để l�m nh�n chứng cho sự t�n bạo của cộng sản v� để đấu tranh nhằm giải tho�t qu� hương, đồng b�o khỏi sự t�n bạo ấy. Hữu �ch v� tấm gương của Nguyễn Ch� Thiện cần phải được phổ biến b�y giờ v� mai sau cho nhiều người, nhất l� người trẻ, để họ đừng chỉ nghĩ đền m�nh, biết sống c� t�nh với mọi người như cố thi sĩ Nguyễn Ch� Thiện, biết hy sinh tranh đấu cho sự thật, c�ng l� v� những gi� trị thi�ng li�ng của con người.

Trần Phong Vũ đ� vất vả ho�n th�nh t�c phẩm trong một thời gian kỷ lục, nhưng sau đ� chắc �ng vui v� đ� l�m được một việc � nghi� để tạ l�ng người tri kỷ. Trần Phong Vũ đ� viết hồi k� thay cho Nguyễn Ch� Thiện. Một thứ hồi k� kh�ng xưng h� ở ng�i thứ nhất. Nhưng ở ng�i thứ ba.◙