Đức Gi�o ho�ng Pi� XI (1857-1939) l�n ng�i ng�y 06.02.1922, v�o thời kỳ L�nin vừa nắm ch�nh quyền b�n Nga, sau thế chiến I. Trước khi ng�i qua đời năm 1939, th� Đức quốc x� của Hitler đ� vững mạnh, Moussolini đ� nắm ch�nh quyền b�n � v� Thế chiến II sắp khởi đầu.

Hiệp ước Latran (11.02.1929) giữa Moussolini v� T�a Th�nh, giải quyết những tranh chấp giữa T�a Th�nh với nước � từ năm 1870. Nước Vatican được th�nh lập với diện t�ch 44 hectares (mẫu t�y, mỗi mẫu l� 10.000m�), nước nhỏ nhất thế giới.

Đối với Đức Quốc xả, lập trường của Pi� XI r� r�ng: khi Hitler thăm viếng ch�nh thức nước � tới R�ma, ng�i cấm kh�ng cho v�o thăm bảo t�ng viện của Vatican. Hơn nữa, c�ng với Cảnh binh của T�a Th�nh ng�i v� hồng y Quốc vụ Khanh Pacelli (Pi� XII sau n�y) long trọng rời R�ma đi Castelgandolfo. Ng�i tuy�n bố: �Tại R�ma kh�ng c� chỗ cho hai thập tự� (Thập tự Ch�a Kit� v� thập tự ngoặc đức quốc x�). Khi Hitler trở về Đức, Ng�i lại long trọng trở lại R�ma.

Năm 1938, khi ch�nh phủ � dự thảo luật ph�t xit kỳ thị do th�i, ng�i chống đối v� tuy�n bố �tr�n b�nh diện t�m linh, ch�ng ta l� người do th�i�.

Vừa chống Nazi, vừa chống Cộng sản, Pi� XI đ� ra hai Th�ng điệp quan trọng:

Th�ng điệp Mit brennender Sorge (Với mối lo �u n�ng bỏng) ra ng�y 10.03.1937 nhưng đề ng�y 14, ph�t t�n k�n cho mọi gi�o xứ Đức v� đọc c�ng khai ng�y 21, nhằm v�o ng�y lễ l�. Th�ng điệp được viết bằng tiếng Đức. Đ�y l� một trường hợp ho�n to�n ngoại lệ, v� c�c Th�ng điệp của Gi�o ho�ng, lu�n viết bằng tiếng la tinh. Th�ng điệp do hồng y Pacelli, từng l� sứ thần T�a Th�nh b�n nước Đức v� hồng y Michae Faulhaber, Tgm Munich soạn thảo. Trong th�ng điệp, Pi� XI ph� ph�n � hệ đức quốc x�, l�n �n chủ nghĩa kỳ thị chủng tộc, khuynh hướng t�n thờ c� nh�n.

Th�ng điệp Divini Redemptoris (Đấng Cứu Thế) ra c�ng thời, v�o ng�y 19.03.1937, l�n �n học thuyết v� chế độ cộng sản. Trong phần đầu (đoạn 4 v� 5), th�ng điệp cho biết T�a Th�nh đ� kh�ng chờ tới nay, năm 1937, mới l�n �n cộng sản. Pi� XI nhắc lại th�i độ của c�c vị tiền nhiệm:

Năm 1846, Pi� IX đ� tuy�n bố �Học thuyết cộng sản nguy hại ho�n to�n tr�i ngược với luật tự nhi�n; một học thuyết như thế, nếu được chấp thuận, sẽ ph� hủy to�n bộ mọi luật ph�p, thể chế, sở hữu v� ngay cả x� hội lo�i người�.

Năm 1878, L�� XIII, trong một Th�ng điệp, tuy�n bố: �Chủ nghĩa cộng sản l� một bệnh dịch chết người, n� đ�nh v�o xương tủy của x� hội lo�i người v� c� thể ti�u hủy x� hội ấy�.

V� ch�nh ng�i, qua nhiều tuy�n bố, th�ng điệp, đ� l�n �n chủ thuyết cộng sản v� c�c cuộc b�ch hại t�n gi�o của chế độ x� viết.

Nhưng v� họa cộng sản c�ng ng�y c�ng lan rộng, n�n T�a Th�nh �c� bổn phận phải một lần nữa, l�n tiếng qua một văn kiện trang trọng�: Th�ng điệp Divini Redemptoris / Ch�a Cứu Thế.

Th�ng điệp tr�nh b�y c�ch tổng hợp những nguy�n l� v� phương thức h�nh động của chủ nghĩa cộng sản v� thần. Đối lập với chủ nghĩa tai hại n�y, th�ng điệp đề cao Gi�o l� s�ng ch�i của Gi�o hội v� những phương thức Gi�o hội đề nghị nhằm tho�t khỏi tai ương cộng sản (đoạn 7).

Điều then chốt của th�ng điệp, đ� l� giữa cộng sản v� c�ng gi�o, c� sự xung khắc kh�ng thể vượt qua. N�i c�ch n�m na: Cộng sản v� C�ng gi�o kh�ng đội trời chung. Hoặc C�ng gi�o, hoặc Cộng sản. C� C�ng gi�o, kh�ng c� Cộng sản. C� Cộng sản, kh�ng c� C�ng gi�o. Sự xung khắc n�y c� thể l� xung khắc giữa cộng sản v� t�n gi�o, giữa cộng sản v� tự do, d�n chủ v.v� Nhưng người đọc kh�ng c�ng gi�o, c� quyền kh�ng đồng � với Pi� XI. C�n người c�ng gi�o, th�, dứt kho�t phải chọn một trong hai.

Tr�ch: �Chủ nghĩa cộng sản tai �c từ bản chất của n�, v� bất kỳ ai muốn bảo vệ văn minh kit� gi�o, kh�ng thể chấp nhận cộng t�c với cộng sản trong bất cứ l�nh vực n�o.� V� chủ nghĩa cộng sản xấu xa từ bản chất của n�, những tội �c của cộng sản �kh�ng phải l� những hiện tượng nhất thời, thường xảy ra trong mọi cuộc c�ch mạng lớn, hay những bạo h�nh đơn độc thường gặp trong mọi cuộc chiến; kh�ng, ch�ng l� th�nh quả đương nhi�n của một hệ thống kh�ng c� phanh h�m. Con người c� thể cũng như con người sống trong x� hội, cần c� phanh. Ngay những d�n tộc mọi rợ cũng đ� nh�n ra c�i phanh n�y trong lề luật tự nhi�n do Thi�n Ch�a đ� khắc v�o t�m can con người. V� khi luật tự nhi�n n�y được t�n trọng hơn, ta thấy những d�n tộc xưa kia đạt tới những đỉnh cao khiến ta phải bỡ ngỡ� Nhưng khi � tưởng về Thi�n Ch�a đ� bị x�a đi trong l�ng người, th� những đam m� kh�ng c�n ch�t k�m h�m đẩy con người v�o những h�nh vi man rợ nhất� (đoạn 21, ch�ng t�i t� đậm một số từ).

�Thương thay! Đ� ch�nh l� điều đang diễn ra trước mắt ta. Lần đầu ti�n trong lịch sử, ch�ng ta thấy một cuộc chiến được quyết định c�ch lạnh l�ng v� sửa soạn c�ch tinh vi, cuộc chiến chống lại �tất cả những g� l� thần linh�.. Cộng sản, trong bản t�nh của n�, phản t�n gi�o v� coi t�n gi�o như �thuốc phiện của d�n�, bởi v� những nguy�n l� t�n gi�o về sự sống ở một thế giới b�n kia ngăn cấm người v� sản t�m thực hiện thi�n đ�ng x� viết tr�n tr�i đất� (22).

Thiết tưởng, kh� c� thể l�n �n chủ nghĩa v� chế độ cộng sản một c�ch căn bản hơn. Sự t�n �c của cộng sản bắt nguồn từ ch�nh s�ch v� thần của n�. Một khi con người chẳng những chối bỏ thế giới t�m linh, m� c�n d�ng bạo lực triệt ti�u nơi đồng loại �lề luật tự nhi�n do Thi�n Ch�a đ� khắc v�o t�m can con người�; n�i c�ch kh�c, khi đ� hủy diệt c�i phanh sẵn c� nơi l�ng người, th� kh�ng c�n tội �c n�o m� kh�ng phạm.

Cộng sản xấu xa một c�ch căn bản, v� n� hủy diệt con người một c�ch căn bản. Người ta c� thể kh�ng tin đạo n�y, đạo kh�c. Nhưng lương t�m, lương tri, c�i t�m, c�i t�nh l�m n�n bản l�nh đặc th� của con người, d� văn minh hay mọi rợ, Đ�ng hay T�y, �u hay �, thời xưa hay thời nay. Chối bỏ điều đ�, nhất l� chối bỏ một c�ch hệ thống, tức l� biến con người th�nh con vật.

Khi Pi� XI qua đời, hồng y Pacelli, một nh� ngoại giao lỗi lạc v� người cộng t�c đắc lực của Pi� XI được bầu l�m Gi�o ho�ng. Pi� XII l�m Gi�o Ho�ng gần 20 năm (từ 12.03.1939 đến 09.10.1958). Lập trường của T�a Th�nh đối với chủ nghĩa cộng sản v� chế độ cộng sản kh�ng thay đổi.

Nhưng Pi� XII l�n ng�i giữa l�c thế chiến 2 bắt đầu. V� qua đời khi chiến tranh lạnh chưa chấm dứt .

Trong chiến tranh, từ 1939 đến 1945, Pi� XII giữ th�i độ tương đối trung lập, k�u gọi h�a b�nh, giữ li�n hệ ngoại giao với mọi nước, kể cả những nước b�i do th�i. Kh�ng chống lại việc đồng minh đi với cộng sản Nga x�. Cũng kh�ng d�m căng thẳng với Moussolini v� Hitler. Sự d� dặt, c� người n�i l� sự im lặng của Pi� XII trước những tội �c của Hitler, đặc biệt tội diệt chủng đối với d�n Do Th�i, tới nay vẫn c�n l� vấn đề lớn. Đương kim gi�o ho�ng Phanxic� đ� hứa sẽ bạch h�a hết c�c chứng liệu sau khi văn khố Vatican được sắp xếp để c� thể nghi�n cứu.

Sau chiến tranh n�ng, chiến tranh lạnh kh�ng k�m khốc liệt. Xit ta lin �p đặt chế độ cộng sản l�n to�n c�i Đ�ng �u. T�n gi�o bị b�ch hại nặng nề. Hồng y Wyszinsky, người đứng đầu Gi�o hội Ba Lan, hồng y Mindszensty người đứng đầu Gi�o hội b�n Hung Ga Ri, bị bắt. Đức cha Stepinac, Tgm Zagreb (Yougoslavie) bị bắt v� bị tra tấn. Đức cha Beran, Tgm Prague bị cấm l�m mục vụ. Gi�o hội c�ng gi�o tại Ukraine va Roumanie bị s�p nhập v�o gi�o hội nh� nước. T�m lại: tại c�c nước Đ�ng �u, năm 1963, bốn hồng y v� 149 gi�m mục bị đ�n �p, bắt bớ.

Tại Trung quốc, từ khi Mao nắm ch�nh quyền, C�ng gi�o bị l�n �n như l�m tay sai cho ngoại bang. Tất nhi�n bị cấm c�ch, bắt bớ. Chẳng hạn, Đc Kung, gm Thượng hải bị cầm t� 30 năm. Năm 1957, đảng Cộng sản Trung quốc th�nh lập gi�o hội nh� nước, dưới nh�n hiệu Hội người C�ng gi�o Trung hoa Y�u nước. Gi�o hội C�ng gi�o Trung hoa trung th�nh với Gi�o hội ho�n vũ biến th�nh Gi�o hội thầm lặng.

Họa Đức quốc x� nhất thời. Họa cộng sản s�u xa v� l�u d�i. Hẳn v� thế m� Pi� XII chống cộng c�n quyết liệt hơn chống đức quốc x�. Th�i độ của ng�i l� đối đầu. Như năm 1953, khi Đc Wyszinsky Tgm Varsovie, gi�o trưởng Gi�o hội tại Ba Lan bị bắt, Pi� XII phong ngay tước hồng y cho ng�i, d� đang ngồi t�. Đối với Trung cộng, ng�i gửi th�ng điệp Ad Sinarum Gentem / Nh�n d�n Trung quốc nhằm bảo vệ t�nh hiệp nhất của Gi�o hội C�ng gi�o v� l�n �n Gi�o hội Nh� nước.

Nhưng d� chống Hitler hay chống cộng sản, th�i độ của Pi� XII, theo thiển �, nặng về ngoại giao v� ch�nh trị, trong khi Pi� XI nặng về t�n l�.

Hơn nữa, Pi� XII cai trị Gi�o hội c�ch khắt khe v� độc đo�n, qu� vịn v�o t�n điều �bất khả ngộ�, tr� ho�n những nghi�n cứu trong khoa kinh th�nh học, chấm dứt phong tr�o linh mục thợ b�n Ph�p, cấm đo�n c�c thần học gia cởi mở, như Yves Congar, Henri de Lubac. Về cuối đời, ng�i bỏ lu�n chức Quốc Vụ Khanh, v� tuy�n bố thẳng thừng: "Ta kh�ng mu�n người cộng t�c. Ta cần người chấp h�nh".

Sau khi Pi� XII qua đời năm 1958, hồng y đo�n nhận thấy phải thay đổi c�ch cai quản Gi�o hội cũng như c�ch nhận diện thế giới đương đại, một thế giới đang ph�t triển mạnh mẽ về mọi mặt. Nhưng nếu thay đổi, đối với mọi định chế đ� lu�n c� vấn đề tiếp nối, th� trong Gi�o hội, vấn đề n�y c�n hệ trọng gấp bội. V� bản chất của Gi�o hội l� trung th�nh với Tin Mừng Ch�a Kit�. Truyền Thống kh�ng thể thay đổi v� th�ch ứng chỉ l� t�m c�ch l�m sống động Truyền thống trong mọi ho�n cảnh. Như T�n Ph�c �m h�a kh�ng phải l� l�m mới Ph�c �m, m� l� cố gắng đưa Ph�c �m v�o những m�i trường mới. C� thể n�i: đ� ch�nh l� trở lại với Ph�c �m, nghĩa l� bỏ đi những lối sống Ph�c �m đ� lỗi thời v� qu� lệ thuộc v�o những ho�n cảnh lịch sử, văn h�a đ� mai một. T�m lại, thay đổi v� tiếp nối. Mật nghị hồng y l�ng t�ng, kh�ng ph�n thắng bại. Sau ba ng�y hội v� 10 lần bỏ phiếu kh�ng đi tới đ�u, c�c ng�i đ�nh chọn� kh�ng chọn. Bằng c�ch bầu một vị cao tuổi trong khi chờ đợi, một �Gi�o ho�ng chuyển tiếp� (Pape de transition). V� hồng y Roncalli, gần 77 tuồi, được bầu. Vị t�n gi�o ho�ng chọn tước hiệu kh� h�m hỉnh: Gioan XXIII. Tước hiệu n�y kh�ng được d�ng tới từ thế kỷ thứ 14. Số l� Gioan XXII thời đ� cũng được bầu l�m gi�o ho�ng tạm, l�c 72 tuổi, trong ho�n cảnh tương tự. C� điều Gioan XXII l�m gi�o ho�ng 18 năm. C�n Gioan XXIII tại vị kh�ng đầy 5 năm.

Nhưng vị Gi�o ho�ng chuyển tiếp n�y, trong qu�ng thời gian rất ngắn ngủi đ� chuyển đẩy ch�nh Gi�o hội c�ng gi�o v�o thế giới hiện đại.

C� thể n�i, Gioan XXIII l� một gi�o ho�ng bảo thủ theo nghĩa đẹp nhất của từ n�y. Ng�i kh�ng tỏ ch�t lo ngại g� về gi�o huấn của Gi�o hội C�ng gi�o. V� tin chắc C�ng Đ�ng Vatican 2 m� ng�i triệu tập sẽ lại một lần nữa, t�i x�c đinh gi�o huấn tốt đẹp đ�. Trong b�i diễn từ khai mạc C�ng đồng, ng�i n�i: "Người Kế vị khi�m tốn của Trưởng đo�n T�ng đồ, người đang n�i với anh em, đ� triệu tập c�ng nghị quan trọng n�y v� muốn một lần nữa khẳng định gi�o huấn của Gi�o hội, một gi�o huấn lu�n lu�n sống động v� sẽ c�n sống động cho tới ng�y tận thế (�) Những vấn đề trọng đại đặt ra cho lo�i người từ hai mươi thế kỷ qua vẫn c�n y nguy�n. V� Ch�a Gi�su Kit� vẫn lu�n lu�n l� trung t�m của lịch sử v� của cuộc sống: hoặc nh�n loại kết hợp với Người v� Gi�o hội của Người, th� được hưởng �nh s�ng, l�ng nh�n từ, trật tự v� h�a b�nh; hoặc sống kh�ng c� Người, h�nh động chống lại Người, hoặc dứt kho�t đứng ngo�i Gi�o hội của Người, th� sẽ sống trong hoang mang, lầm lẫn, với những tương quan cứng rắn v� nguy cơ chiến tranh đẫm m�u. Những C�ng đồng chung, mỗi lần họp, đều tuy�n dương c�ch trọng thể sự kết hợp với Ch�a Cứu Thế v� Gi�o hội của Người. Cac C�ng đồng n�y l�m chiếu tỏa khắp nơi �nh s�ng của ch�n l�, chỉ ra con đường l�nh cho mọi c� nh�n, gia đ�nh v� x� hội; kh�ch lệ v� củng cố những nghị lực t�m linh, v� kh�ng ngừng n�ng cao mọi t�m hồn l�n những thiện �ch thi�ng li�ng v� trường cửu." T�m lại: "Gi�o hội kh�ng khi n�o được ph�p lơ l� với di sản linh thi�ng, với ch�n l� của tiền bối để lại".

Nhưng gia t�i qu� b�u của truyền thống phải được tr�nh b�y một c�ch hiệu quả cho con người thời nay. V� c�ch tr�nh b�y kh�ng thể kh�ng thay đổi. V� "Kho t�ng đức tin, tức những ch�n l� chứa đựng trong gi�o l� khả k�nh của ch�ng ta kh�c với h�nh thức theo đ� những ch�n l� n�y được tr�nh b�y; tất nhi�n với c�ng một � nghĩa v� tầm v�c (port�e). Sẽ phải hết sức ch� trọng tới h�nh thức, v�, nếu cần, ki�n tr� kiến tạo một h�nh thức, một lối tr�nh b�y th�ch hợp hơn cho một gi�o huấn trước hết mang t�nh mục vụ".

Nội dung, h�nh thức, mục vụ. Gioan XXIII đặt ưu ti�n vấn đề mục vụ, tức việc thể hiện những đ�i hỏi của Tin Mừng trong đời sống cụ thể của người t�n hữu. Aggiornamento. C�ng một niềm tin, nhưng c�ch thức thể hiện t�y thuộc ho�n cảnh. C�ng một nội dung, nhưng phải cập nhật h�nh thức cho th�ch hợp với ho�n cảnh.

M� ho�n cảnh l� tất cả những kh�c biệt v� biến chuyển văn minh văn h�a, khoa học, kỹ thuật. B�n trời �u, đ� l� tất cả những sự kiện v� kh�m ph� l�m n�n nội h�m của từ "thời mới" (moderne). C�i thời khởi đầu với Phục Hưng (thế kỷ thứ XVI), lan mạnh với "Thế kỷ �nh s�ng" (thế kỷ thứ XVIII), đ� l�m rung chuyển v� cuối c�ng ph� vỡ m� h�nh T�y phương của thế giới Ki t� gi�o (chr�tient�), trong đ� Gi�o hội đ�ng vai tr� kể như độc t�n. Trận chiến tế nhị v� phức tạp nhưng đại để, Vatican thường l�n �n, hoặc nghi ngờ thời mới cho tới Pi� XII. Một v� dụ cụ thể: Năm 1905, đạo luật về La�cit� b�n Ph�p ph�n biệt Ch�nh trị v� T�n gi�o. Điều cốt l�i trong luật n�y, l� Nh� nước c�ng nhận tự do lương t�m v� tự do t�n gi�o. N�i c�ch kh�c, Nh� nước kh�ng thượng t�n một t�n gi�o n�o. Mọi t�n gi�o đều c� quyền hoạt động như nhau trong x� hội. Dĩ nhi�n phải t�n trong ph�p luật. Nhưng luật n�y đ� bị Th�nh gi�o ho�ng Pi� X l�n �n. Đ� l� tr�n b�nh diện ch�nh trị. Tr�n b�nh diện khoa học, tất cả những t�m kiếm, ph�t hiện mới cũng bị Vatican cấm đo�n hoặc nghi ngờ. Bỏ qua Galil�e v� Darwin, ngay khoa K�nh Th�nh học v� Thần học cũng bị cấm đo�n. Trường Kinh th�nh học J�rusalem hiện nay rất nổi tiếng v� rất c� uy t�n. Trường n�y do cha d�ng Đa minh Lagrange s�ng lập đ� g�p phần quan trọng v�o việc ph�t triển khoa Kinh th�nh học. Nhưng v� những kh�m ph� mới mẻ n�n bị nghi ngờ. Đến nỗi trong mấy chục năm trời, trường kh�ng d�m c�ng bố những kết quả của c�c chuy�n vi�n. C� l�c c�n bị đ�ng cửa. Mặt kh�c, để chống lại Trường Kinh Th�nh Gi� ru sa lem, Vatican cho th�nh lập Gi�o ho�ng Kinh th�nh học viện, do D�ng T�n điều khiển.

Nhắc qua lại như tr�n, để thấy một thời đ� qua. V� qua hẳn được l� nhờ Th�nh Gi�o ho�ng Gioan XXIII.

Gioan XXIII hiền h�a, gần như xuề x�a, b�nh d�n. Gi�o d�n d�nh cho ng�i c�i t�n "người cha hiền từ". Kh�ng quan c�ch. Nhất l� kh�ng uy nghi như Pi� XII. Ng�i kh�ng chịu ăn một m�nh. Kh�ng th�ch lễ t�n. Ngại d�ng ngai kiệu (sede gestatoria). Hay ra ngo�i Vatican v� ngay cả R�ma tiếp x�c với thường d�n. Ng�i l� một vị gi�o ho�ng kh�ng chịu đ�ng khung trong Vatican. T�nh t�nh ng�i th�ng tho�ng, rộng mở. Mở với thế giới, với người kh�ng c�ng gi�o, kh�c t�n gi�o v� v� t�n gi�o. Với khoa học kỹ thuật hiện đại.

Vị mục tử hiền h�a cởi mở ấy kh�ng ngừng cổ động cho h�a b�nh. Th�ng điệp Pacem in Terris ho�n th�nh hai th�ng trước khi qua đời v� b�nh ung thư dạ d�y, được gửi tới mọi người thiện ch�, kh�ng ph�n biệt t�n gi�o, ch�nh kiến. nhằm cổ vũ cho h�a b�nh. Th�i độ n�y đ� cho ph�p ng�i can thiệp một c�ch quyết định v�o vụ khủng hoảng trầm trọng nhất của chiến tranh lạnh: vụ hỏa tiễn Nga đặt tại Cuba năm 1962. Nhờ ng�i, Kennedy v� Khroutchev đ� t�m ra lối tho�t. Trong danh dự.

Ch�nh trong viễn tượng rộng mở đ� m� ta c� thể hiểu th�i độ của ng�i đối với cộng sản.

Đối với Pi� XI, chủ nghĩa cộng sản xấu từ bản chất của n� v� những tội �c của cộng sản trong lịch sử cận đại l� hậu quả tất yếu của chủ nghĩa đ�. N�i c�ch kh�c, đ� l� cộng sản, th� đ�u đ�u cũng thế, ho�n cảnh lịch sử, x� hội c� thể thay m�u sắc của tội �c, kh�ng thể ngăn chặn tội �c. Cộng sản � đ�ng cũng dữ dằn như cộng sản nga x�. Pi� XII cũng nghĩ như vị tiền nhiệm của m�nh, nhưng thi�n về kh�a cạnh ngoại giao v� ch�nh trị, hơn l� t�n l� v� nh�n bản như Pi� XI.

Gioan XXIII kh�ng nghĩ thế. Tr�ch Th�ng điệp Pacem in Terris (H�a b�nh tr�n thế giới), đoạn 159:

"Kh�ng thể đồng h�a những triết thuyết sai lầm về bản t�nh, nguồn gốc v� cứu c�nh của vũ trụ v� con người với những tr�o lưu lịch sử được thiết lập với mục ti�u kinh tế, x� hội, văn h�a hay ch�nh trị, cho d� những phong tr�o n�y c� nguồn gốc v� c�n t�m nguồn hứng trong những triết thuyết đ�. Một học thuyết đ� được định h�nh, kh�ng thay đổi nữa, trong khi những phong tr�o m� đối tượng l� những điều kiện cụ thể v� lu�n biến đổi của cuộc sống kh�ng thể kh�ng bị ảnh hưởng rộng r�i bởi sự biến đổi n�y. Hơn nữa, trong chừng mực những phong tr�o n�y ph� hợp với những nguy�n tắc l�nh mạnh của l� tr� v� đ�p ứng những nguyện vọng ch�nh đ�ng của con người, th� ai c� thể từ chối nh�n nhận những yếu tố t�ch cực v� đ�ng t�n thưởng của những phong tr�o đ�?" Gioan XXIII ph�n biệt học thuyết sai lầm với những h�nh động cụ thể dựa tr�n học thuyết đ�.

�p dụng v�o chủ nghĩa cộng sản, chủ nghĩa n�y sai lầm, hay n�i như Pi� XI, xấu từ căn bản. Nhưng kh�ng thể đồng h�a chủ nghĩa cộng sản của �ng M�c với những đảng cộng sản được th�nh lập trong những ho�n cảnh x� hội, lịch sử lu�n lu�n biến đổi m� v� thế cũng phải đổi thay để ph� hợp với ho�n cảnh. Hơn nữa nếu một đảng cộng sản c� h�nh động ph� hợp với những nguyện vọng ch�nh đ�ng của con người, tại sao kh�ng t�n thưởng?

Về sự thay đổi để ph� hợp với ho�n cảnh: kh�ng c� một chế độ cộng sản n�o được th�nh lập theo đ�ng quy tr�nh M�c đ� đưa ra. Theo M�c, giai cấp v� sản, con đẻ của giai cấp tư sản b�c lột, dưới sự l�nh đạo của đảng cộng sản, sẽ đ�o mồ ch�n giai cấp n�y.

Nhưng, như ta biết, L�nin b�n Nga, Mao b�n T�u, d�ng bạo lực thiết lập chế độ to�n trị tr�n một x� hội lạc hậu về kinh tế. Tức một x� hội chưa c� giai cấp tư sản, bố đẻ của giai cấp v� sản. Tại c�c nước Đ�ng �u, đ� c� tư bản, nhưng chế độ cộng sản được thiết lập bằng xe tăng của Nga. Vậy học thuyết ở đ�y c� bị thay đổi. C�c chế độ cộng sản kh�ng được thiết lập theo đ�ng quy tr�nh của M�c. Nhưng lại giống nhau về bạo lực v� tội �c. Đ�u đ�u cũng thế. C� cải c�ch ruộng đất b�n Nga, th� cũng c� b�n T�u v� Việt Nam. "Long trời nở đất". Đẫm m�u. Đ�ng như Pi� XI đ� nhận định: đ� l� th�nh quả tất yếu của chủ nghĩa cộng sản.

Về sự cộng t�c với đảng cộng sản khi đảng "ph� hợp với những nguy�n tắc l�nh mạnh của l� tr� v� đ�p ứng những nguyện vọng ch�nh đ�ng của con người": điều n�y c� thể đ�ng khi đảng kh�ng nắm hay chưa nắm ch�nh quyền. Nhưng đ�ng một c�ch rất nguy hiểm. V�, đơn giản, mục ti�u của mọi đảng cộng sản l� nắm ch�nh quyền bằng bất cứ gi� n�o. Dối tr�, m�nh mung, bạo lực l� phương tiện thường xuy�n. Nhưng khi cần, đảng cũng c� những h�nh động ph� hợp với nguyện vọng ch�nh đ�ng của con người. Đ� l� chuyện giai đoạn. V�, để thực hiện, đảng xuất sắc trong việc li�n kết với những đồng minh giai đoạn. C�i gi� những người thiện ch� phải trả, ai m� lường được! Biết bao nhi�u người c�ng gi�o, nhất l� c�ng gi�o tr� thức, th�n cộng, cộng t�c với cộng sản v� thấy họ cũng đấu tranh cho tự do, cho nh�n quyền. Họ lại thường l� những tay nghề, hoặc được những kẻ c� tay nghề lấp trong b�ng tối, điều hợp, chỉ huy v� chỉ thị.

Th� dụ b�n Ph�p, đ� c� một thời đảng cộng sản Ph�p l� một ch�nh đảng lớn, khống chế ph�i tả v� kể như độc quyền bảo vệ lớp người lao động. Nhiều tr� thức v�o đảng hoặc th�n đảng. Nhiều người c�ng gi�o c� thiện cảm với đảng, như nh� thần học Jacques Maritain hay triết gia Jean Lacroix. Tờ b�o T�moignage Chr�tien / Chứng từ Kit� hữu coi như đồng h�nh với đảng cộng sản. B�n Nam mỹ từng c� những linh mục cầm s�ng b�nh vực d�n ngh�o; Thần học Giải ph�ng cũng c� t�m nguồn hứng nơi M�c.

Tại Miền Nam Việt Nam trước 1975 cũng thế. Lực lượng thứ ba nơi đ�y cũng như tại nhiều nơi tr�n thế giới, thường c� cộng sản ma nớp đ�ng sau. Con người c�ch mạng, l�ng mạn. Họ nổi dậy theo tiếng gọi của lương tri. Sức mạnh của họ nằm trong t�m. Người cộng sản kh�ng hề l�ng mạn. L�m c�ch mạng, đối với họ l� một nghề. Họ được huấn luyện tinh vi để thay h�nh đổi dạng, nắm bắt thời cơ, d�ng mọi phương thức nhằm thực hiện mục ti�u đảng đề xướng. T�m điểm của b� Nguyễn Thị B�nh, Mặt trận D�n tộc Giải ph�ng, H�a hợp H�a giải D�n tộc v.v.. "N�i dối như Vẹm" m� nạn nh�n vẫn tin� cho đến khi đ� ho�n th�nh "sứ mệnh lịch sử".

Phải c�ng nhận: � tưởng của Gioan XXIII sai lầm khi �p dụng v�o thuyết cộng sản. Học thuyết m�c x�t xấu v� những c�ch thực hiện học thuyết n�y, trong mọi ho�n cảnh cụ thể đều xấu.

Điều xấu nhất, tai hại nhất, l� t�nh c�ch v� thần triệt để của chủ nghĩa m�c x�t. Theo M�c, kh�ng c� thế giới n�o kh�c ngo�i thế giới n�y v� thay v� tin v�o một thế giới b�n kia, một thế giới kh�c, h�y tranh đấu để đổi kh�c thế giới n�y. Kh�ng c� Thi�n Đ�ng. H�y d�ng tr� �c v� b�n tay ta để thiết lập Thi�n Đ�ng tại thế. Ph�c �m: "Con người kh�ng chỉ sống v� b�nh�" Kh�ng chỉ c� "cơm, �o, gạo, tiền". Chủ nghĩa M�c đ�ng l� Kit� gi�o lộn ngược nhằm hủy bỏ thế giới t�m linh. Tr�n b�nh di�n n�y, M�c đ� th�nh c�ng! Kinh tế, kinh tế, kinh tế. Cả t�n gi�o ng�y nay cũng th�nh kinh tế. Nhiều thứ kit� gi�o cho ph�p l�m gi�u. Thế giới tư bản muốn v� một phần n�o đ� th�nh c�ng : thực hiện một thứ thi�n đ�ng tại thế. (�ng Nguyễn Hộ c� n�i đ�u đ�, rằng c�i x� hội l�m theo khả năng, hưởng theo nhu cầu của M�c, thay v� được thực hiện tại c�c nước cộng sản, đang hiện diện tại c�c nước tư bản). Ng�y nay, v� số những đo�n người liều mạng vượt qua mu�n ng�n kh� khăn, nguy hiểm để trốn v�o �u ch�u, Hoa kỳ. Đối với họ, v�o được, kh�c n�o v�o Địa đ�ng! Một địa đ�ng được canh giữ bằng những bức tường cao ngất, những h�ng r�o kẽm gai�

Sự im lặng của Vatican 2.

Th�i độ của cố gi�o ho�ng ảnh hưởng tới C�ng đồng Vatican 2 do ng�i bất ngờ triệu tập chỉ 3 th�ng sau khi l�n ng�i.

C�ng đồng Vatican II (1962-1965) họp v�o thời điểm Gi�o hội C�ng gi�o đang bị b�ch hai nặng nề tại c�c nước cộng sản, �u cũng như �; mục ti�u của c�ng đồng lại l� aggiornamento, nghĩa l� th�ch nghi với thời đại, nh�n v�o thời đại để tương t�c với thời đại. Thế m� kh�ng c� một lời về chủ nghĩa cộng sản, chế độ cộng sản. Hiến chế Mục vụ về Gi�o hội trong Thế giới ng�y nay Gaudium et Spes/Vui mừng v� Hy vọng viết:

Cứ cho l� C�ng đồng, noi gương Gioan XXIII, giang tay đ�n tiếp, kh�ng l�n �n, kh�ng khai trừ. Nhưng sao qu�n được những con người đang "ưu sầu v� lo lắng", đang "đau khổ" dưới �ch cộng sản? B�n trời �u: tất cả c�c nước Đ�ng �u, từng l� những nước d�n chủ, bị s�p nhập v�o khối Nga X�. Mỗi cuộc kh�ng cự bị đ�n �p đẫm m�u. Như vụ Hung Gia Lợi năm 1956. B�n � ch�u th� Trung cộng v� Việt cộng �p l�n Gi�o hội một h�n đ� tảng kinh khủng. Gi�o hội miền Bắc kh�ng biết Vatican 2 l� g�. Dĩ nhi�n, c�c gi�m mục kh�ng đi họp v� sau đ� cũng kh�ngt biết C�ng đồng đ� c� những quyết định g�. T�m lại, thời gian Vatican 2 l� thời Cộng sản đang mạnh mẽ v� đ�n �p c�ng gi�o khốc liệt.

Gioan XXIII cũng biết thế, trong diễn văn khai mạc, ng�i nh�n nhận: "Th� thực, h�m nay Ta rất đau khổ v� sự kh�ng c� mặt giữa ch�ng ta của một số đ�ng gi�m mục y�u qu�. Những anh em ấy, v� t�n th�c v�o Ch�a Kit�, m� đang bị cầm t� hoặc bị ngăn cản c�ch n�y c�ch kh�c". �m chỉ như thế, nhưng Ng�i kh�ng n�i tới cộng sản.

Đức Phao l� VI: Trong diễn văn khai mạc C�ng đồng cũng tuy�n bố:

"Ch�ng ta phải thực tế, kh�ng dấu diếm những cuộc đ�n �p đến từ kh� nhiều nơi l�m tổn thương ch�nh c�ng đồng n�y". Nhưng cũng kh�ng đả động g� tới chủ nghĩa cộng sản.

Điều chắc chắn, l� từ Pi� XI v� Pi� XII đếnGioan XXIII v� Phaol� VI, c� sự kh�c biệt. Thậm ch� dị biệt. R� r�ng c� hai khuynh hướng: một b�n triệt để l�n �n cộng sản, như Pi� XI v� b�n kia, cởi mở, đối thoại.

Từ Ostpolitik (ost=ph�a đ�ng, politik=ch�nh trị) chỉ khuynh hướng đối thoại cởi mở với phương Đ�ng của �u ch�u, tức với khối Nga x�, v� rộng ra, với c�c nước cộng sản, như Việt Nam, Trung quốc v� cả một số nước Nam Mỹ.

Tưởng n�n tr�nh một ngộ nhận. Cởi mở, đối thoại với cộng sản kh�ng đồng nghĩa với th�n cộng. Ta c� thể so s�nh Ostpolitik với con đường thứ ba đ� b�n tới tr�n kia. Trước sự b�nh trướng của khối cộng sản tưởng như kh�ng bao giờ chấm dứt, T�a Th�nh R�ma kh�ng đối đầu, nhưng t�m c�ch xoa dịu phần n�o những khổ đau của gi�o đồ đang bị đ�n �p tại c�c nước Đ�ng �u.

Người được giao ph� thực hiện l� hồng y Agostino Casaroli (1914-1998), một nh� ngoại giao tinh kh�n, lỗi lạc. Được coi l� nh� ngoại giao lớn nhất của Gi�o hội trong thế kỷ 20. Năm 1975, ng�i đ� chủ tọa Hội nghị Helsinski về an ninh v� hợp t�c tại �u Ch�u, tức l� về tương quan giữa hai khối tư bản v� cộng sản. Từ năm 1961, khi c�n l� linh mục, dưới quyền Gioan XXIII, rồi Phaol� VI, Casaroli l� người chủ chốt trong ch�nh s�ch mở cửa của Vatican với c�c nước cộng sản. Dưới thời Gioan Phaol� II vẫn tiếp tục v� c�n được chọn l�m Quốc Vụ Khanh năm 1979.

Trong chức vụ n�y, ngo�i việc li�n hệ với thế giới, Hy Casaroli c�n điều h�nh Gi�o triều (Curie Romaine) về phương diện h�nh ch�nh cũng như t�i ch�nh. Coi như Gioan Phao l� II trao trọn cho ng�i quyền cai quản Gi�o triều. Đến nỗi người ta gọi ng�i l� �Ph� gi�o ho�ng�.

Sự lựa chọn một nh� ngoại giao k�n đ�o, ngược hẳn với t�c phong của Gioan Phaol� II. Cố gi�o ho�ng đ� chẳng d�ng ngoại giao để đ�nh đổ cộng sản tại Ba Lan. Nhưng như ta biết, Ba Lan l� một nước c�ng gi�o to�n t�ng. Giữa đảng cộng sản Ba Lan v� Gi�o hội Ba Lan c� một thứ modus vivendi n�o đ� để đỡ bị Nga khống chế. Tại c�c nước kh�c trong khối Đ�ng �u, thương thuyết vẫn cần thiết.

Ch�nh s�ch mở cửa v� đối thoại với cộng sản kh�ng phải kh�ng c� lợi. Nhờ c� đối thoại m� T�a Th�nh giữ được li�n hệ với khối cộng sản. Nhưng ch�nh c�i lợi n�y đ� hại cho Gi�o hội rồi. V� lợi cho ph�a cộng sản th� lớn, m� cho Gi�o Hội lại rất nhỏ.

Thực tế: Gioan XXIII c� li�n hệ tốt với Khroutchev. �ng ta đ� tới R�ma mừng sinh nhật Đức Gi�o ho�ng. Để hiểu r� hơn, ta n�n nhớ lại điều tr�nh của Khroutchchev năm 1956 về những tội �c của Stalin. Ho�n cảnh lịch sử thay đổi. Ngay b�n Nga cũng dễ thở hơn. Những t�c phẩm của Soljenitsine được xuất bản. Thế giới đ� chuyển từ chiến tranh lạnh sang chung sống h�a b�nh. Gioan XXIII, con người của h�a b�nh, cũng g�p phần kh�ng nhỏ v�o việc đ�. Cấp l�nh đạo khối Nga x�, trong cuộc chạy đua với thế giới tự do về vũ kh� nguy�n tử v� kinh tế � thức r� ảnh hưởng to�n cầu của Kit� gi�o, đặc biệt C�ng gi�o với hơn một tỷ t�n đồ. Giao hảo với Vatican nằm trong chiến lược đ�. Nhưng chung sống h�a b�nh tr�n b�nh diện ch�nh trị kh�ng ảnh hưởng g� tới ch�nh s�ch đ�n �p t�n gi�o tại c�c nước cộng sản.

Để tỏ thiện ch�, v� theo lời y�u cầu của Gioan XXIII, �ng đ� cho ph�p Đức cha Joseph Slipyi, tổng gi�m mục Ukrania, đang bị cầm t�, được xuất ngoại. Nhưng chỉ c� thế. Giống như Đức cha Thuận: khỏi bị t� đ�y, nhưng bị trục xuất khỏi Việt Nam.

Phaol� VI cũng đ� nhiều lần gặp những nh� hữu tr�ch của Nga. Ng�i c� li�n hệ tốt với Brejnev. Nhưng kết quả hầu như duy nhất, l� giữ li�n hệ.

Thời Gioan Phaol� II, qua trung gian của Hy Casaroli, Gorbatchev tới thăm viếng ch�nh thức Đức Gi�o ho�ng tại Vatican. Một năm sau hai b�n đặt quan hệ ngoại giao. Nhưng khi Gioan Phaol� II y�u cầu Hy Casaroli điều đ�nh để ng�i sang thăm Mạc Tư khoa th� thất bại. Điện Kremlin vẫn k�n cổng cao tường, trong khi Đ� Th�nh Vatican bỏ ngỏ.

Mấy �ng Tri�t, Trọng, Dũng tới viếng Đức Gi�o Ho�ng rồi đấy� C�n l�u Đức Gi�o ho�ng mới được sang thăm Việt Nam.

Cộng sản tới Vatican được. Nhưng m�n tre hay m�n sắt, Vatican kh�ng được ph�p vượt qua. Đ� tới được Vatican, cộng sản c� dư thừa mưu kế x�m nhập c�ch n�y hay c�ch kh�c.

Một c�i lợi kh�c ho�n to�n ảo: nhờ c� đối thoại m� c�c gi�o hội tuy bị đ�n �p nhưng kh�ng bị x�a sổ, kh�ng biến th�nh những ủy ban đo�n kết c�ng gi�o, tức những tổ chức ngoại vi của đảng cộng sản. Nhưng, sự kiện c�c gi�o hội địa phương c� bị x�a sổ hay kh�ng, kh�ng t�y thuộc v�o đường lối ngoại giao của T�a Th�nh. M� t�y thuộc sức sống nội tại của gi�o d�n, gi�o sĩ địa phương. Sau cuộc tản cư 1954, Gi�o hội C�ng gi�o tại miền Bắc Việt Nam bị b�ch hại nặng nề, linh mục, gi�m mục lại ra đi tương đối nhiều hơn gi�o d�n. Li�n hệ với R�ma bị cắt đứt. Chẳng biết C�ng đồng Vatican l� g�. Nhưng c�ng gi�o vẫn kh�ng hết giống. Ngược lại.

Đức Tin kh�ng phải đối tượng của ngoại giao. M� v� thế, ch�nh c�i lợi c� được, lại th�nh c�i hại lớn. T�a Th�nh mở cửa, đi tới, t�m đối thoại l� v� y�u thương, tr�n trọng con người, h�nh ảnh Thi�n Ch�a T�nh y�u. Nh�n phẩm, Nh�n quyền, C�ng l�, Tự do� những gi� trị, những đ�i hỏi g�i gh�m trong Tin Mừng v� được Gi�o hội tuy�n dương, l�m n�n tinh thần đối thoại của Gi�o hội. Về l�u về d�i, những gi� trị v� đ�i hỏi n�y sẽ lan tỏa.

Nhưng cộng sản đ�u c� biết đối thoại l� g�. T�a Th�nh n�i đối thoại, nhưng thực tế kh�ng c� đối thoại. Chỉ c� ngoại giao. Đ� ngoại giao, phải c� thươngt thuyết. Thương thuyết, phải c� đi c� lại. Dẫn tới một sự thỏa thuận, thậm ch� thỏa hiệp n�o đ�.

Hơn nữa, ngoại giao ở đ�y l� một thẩm quyền t�n gi�o n�i chuyện với một ch�nh quyền độc t�i to�n trị chẳng những phi t�n gi�o m� c�n chống t�n gi�o. V� n�i chuyện về một gi�o hội địa phương, tức tr�n đầu tr�n cổ gi�o hội n�y. Thắng, thua, thỏa thuận hay g� g� đi nữa, th�nh quả tốt hay kh�ng, gi�o hội n�y phải g�nh chịu. T�m lại, người ta đối thoại về t�i nhưng kh�ng c� t�i.

Gi�o trưởng (Primat) của Gi�o Hội Hung Ga Ri từ năm 1945, ng�i l� một mục tử ki�n cường, gương mẫu kh�ng hề lay chuyển trước những ch�nh quyền đ�n �p t�n gi�o.

Năm 1919, linh mục Mindszenty bị bắt v� chống ch�nh quyền cộng sản Bela Kun. Nhưng kh�ng được một năm, cộng sản đổ v� linh mục được trả tự do.

Năm 1944-1945, gi�m mục Mindszenty đi t� v� chống ph�t x�t. Sau đ� ph�t x�t đổ, ng�i được tha. Trở th�nh Gi�o trưởng Gi�o Hội Hung Ga Ri. Pi� XII phong ng�i tước Hồng y.

Năm 1948, cộng sản l�n. Thiết lập chế độ to�n trị. Hồng y Mindszenty bị bắt v� tội phản bội, �m mưu lật đổ ch�nh quyền.

Năm 1949, bị �n t� chung th�n v� tội phản bội nh� nước. Pi� XII ra vạ tuyệt th�ng đối với tất cả những kẻ nh�ng tay v�o vụ c�o buộc v� l�n �n n�y.

Năm 1956, cuộc khởi nghĩa lừng danh của d�n Hung Ga Ri lật đổ ch�nh quyền cộng sản do Nga �p đặt. Được tự do, Hy Mindszenty tới thủ đ� Budapest khen ngợi qu�n khởi nghĩa v� ủng hộ Imre Nagy, nh� l�nh đạo cải c�ch.

Nhưng xe tăng Nga tr�n v�o Hung Ga Ri nghiền n�t mọi chống đối. Nagy khuy�n hồng y l�nh nạn trong t�a đại sứ Mỹ. Trong v�ng 15 năm d�i, ng�i kh�ng ra khỏi. Nhưng vẫn l� Gi�o trưởng của một gi�o hội bị dồn v�o thế thầm lặng.

Năm 1971, kết quả của ngoại giao của T�a Th�nh: Phaol� VI giải vạ tuyệt th�ng của Pi� XII, tuy�n bố hồng y Hy Mindszenty l� �nạn nh�n của Lịch sử�. Ng�i được ra khỏi t�a dại sứ Mỹ, nhưng bị trục xuất.

Kết quả n�y của nh� ngoại giao Casaroli l� một thỏa hiệp hơn l� một thỏa ước. Hy Mindszenty chẳng những kh�ng được trả tự do m� c�n bị trục xuất! N�i rằng ng�i l� nạn nh�n của Lịch sử, r� r�ng l� n�i sai. Tại sao g�n cho lịch sử những tội �c của một hay những thủ phạm m� cả thế giới biết r� t�n tuổi?

Chưa hết, T�a Th�nh c�n xử Hồng y nữa: Vatican y�u cầu ng�i từ chức Gi�o Trưởng v� hứa nếu ng�i từ chức, sẽ gi�p ng�i xuất bản hồi k� đ� viết m� kh�ng đục bỏ. Hồng y từ khước. Kh�ng đi R�ma. Sang ngụ tại Vienne, b�n �o. Khi tới 75 tuổi l� tuổi về hưu, ng�i cũng kh�ng từ chức. R�ma cất chức nhưng kh�ng d�m phong Gi�o trưởng mới. Tới khi ng�i qua đời (năm 1975) mới phong chức n�y cho một gi�m mục người của ch�nh quyền cộng sản.

Năm 1991, Ch�nh phủ Hung Ga Ri xin cải t�ng v� đưa x�c Hy Mindszenty về an t�ng trong nh� thờ ch�nh t�a của ng�i.

Hồng y Wyszinski, gi�o trưởng Gi�o Hội Ba Lan c� n�i: �Vir casaroliensis non sum� / �T�i kh�ng phải l� người của Casaroli�. Gương hồng y Mindszenty cho thấy, đường lối ngoại giao của Vatican do Hy Casaroli thực hiện kh�ng ph� hợp với ho�n cảnh cụ thể của c�c gi�o hội bị cộng sản đ�n �p.

Trước cảnh đ�n �p d� man, phận sự của T�a Th�nh l� khẳng định quyền tự do t�n gi�o, một quyền bất khả x�m phạm v� bất khả nhượng. Trong khi ch�nh s�ch ngoại giao lại chỉ xin nới lỏng. V� những th�nh quả, như ta đ� thấy: kh�ng c� g�, ngo�i việc Vatican giữ được li�n hệ với ch�nh quyền độc t�i to�n trị.

Đức Phaol� VI lại đặt qu� nặng vấn đề gi�o phẩm. Như ta thấy, khi Hy Mindszenty qua đời, ng�i đặt v�o chức gi�o trưởng Hung Ga Ri một vị kh�ng xứng đ�ng. Đ� đ�nh, c�c gi�m mục l� người kế vị c�c th�nh T�ng Đồ. Đo�n chi�n phải c� mục tử. Nhưng th� thiếu mục tử, c�n hơn l� chọn những mục tử vừa � ch�nh quyền độc t�i phi t�n gi�o v� chống t�n gi�o. L�m thế, T�a Th�nh kh�ng c� được những mục tử cần phải c�, m� chỉ c� những mục tử đ�ng c�. Thậm ch� những muc tử giả hiệu, nhưng con rối do ch�nh quyền điều khiển.

Bi đ�t thay, đường lối ấy vẫn tiếp tục dưới thời Gioan Phaol� II v� Biển Đức XVI. Như b�n Trung cộng, ta thường nghĩ c� hai Gi�o hội, Gi�o hội nh� nước v� Gi�o hội thầm lặng. Trong bức thư viết năm 2007 cho Gi�o Hội Trung Quốc, Biển Đức XVI khẳng định chỉ c� một Gi�o hội C�ng gi�o. Ng�i chấp nhận c�c gi�m mục của Gi�o hội nh� nước, với điều kiện c�c gi�m mục n�y hiệp th�ng với Đức Gi�o Ho�ng v� xin được Đức Gi�o Ho�ng c�ng nhận, d� l� một c�ch k�n đ�o. N�i c�ch kh�c, nh� nước chọn cũng được, miễn l� người được nh� nước chọn xin sự thỏa thuận của R�ma. Nhượng bộ tới thế l� c�ng. Nhưng ngay sau đ� gi�o hội quốc doanh phong một loạt gi�m mục m� kh�ng hỏi han g� R�ma. T�a Th�nh c�ng nhượng bộ, cộng sản c�ng lấn tới.

Đối với Trung cộng đ� thế, th� đối với Việt cộng cũng vậy th�i. Cuối năm 2007, đầu năm 2008, khi xảy ra vụ T�a Kh�m sứ / Th�i H�, th�i độ �t�i tử� v� v� tr�ch nhiệm của Vatican đ� g�y tổn thương kh�ng �t cho Gi�o Hội tại Việt Nam. Người gửi thư cho cho Tgm H� Nội l� hồng y Quốc Vụ Khanh, Tarcisio Bertone. Vị n�y l� một gi�o sĩ t�i ba, từng l� c�nh tay phải của hồng y Ratzinger, Bộ trưởng Bộ Gi�o l� Đức Tin. V� của Biển Đức XVI, với chức Quốc Vụ Khanh. Nhưng trong chức vụ n�y, ngo�i việc thất s�ch trong vụ T�a Kh�m sứ, hy Bertone đ� g�y nhiều đổ bể, tai tiếng, trong một Gi�o triều nhiều ganh gh�t, phe nh�m, tranh gi�nh ảnh hưởng. Con người ấy lại bệ vệ, quan c�ch. Hồi th�ng 04.2014, cả thế giới x�n xao về việc hy Bertone đang cho sửa chữa v� dọn v�o một căn hộ rộng 700m� của biệt thự Saint-Charles d�nh cho c�c chức sắc của Vatican. Biệt thự nằm ngay cạnh nh� trọ Sainte Marthe. Đức Gi�o ho�ng Phanxic� ở một căn hộ 2 ph�ng trong nh� n�y: diện t�ch 70m�. B�o ch� n�i ng�i đ� nổi giận. Thực hư, chẳng biết. Nhưng ai cũng biết: Phanxic� rao giảng một Gi�o hội ngh�o, cho người ngh�o. Nhất l� ng�i k�u gọi h�ng Gi�o phẩm sống ngh�o. L�m hồng y, kh�ng phải l� v�o một triều đ�nh. Ngay chữ �Gi�o triều� cũng kh�ng hay. Mới đ�y, trong vụ chỉnh lại ng�n h�ng Vatican cho th�ch hợp với những ti�u ch� quốc tế, hy Bertone lại bị tố c�o đ� l�m thất tho�t 15 triệu euros, v� đứng ra gi�p đỡ người th�n.

Một nh�n vật như thế, khi n�i chuyện với ch�nh quyền cộng sản, hiểu biết tới đ�u? V� biết g� về Gi�o hội địa phương?

Nhưng, như ta đ� thấy tr�n kia, ngay một vị cẩn trọng v� t�i năng như nh� ngoại giao Caroli cũng chẳng thu lượm được kết quả n�o đ�ng kể. T�a Th�nh ảo tưởng rằng những kh� khăn của gi�o hội địa phương sẽ được giải tỏa bằng c�ch k�n đ�o thương lượng thẳng với ch�nh quyền cộng sản, m� kh�ng cần hỏi han b�n luận chi nhiều với ch�nh người trong cuộc, sống h�ng ng�y dưới sự đ�n �p hoặc bị theo d�i kềm kẹp bởi c�ng an mật vụ.

Cho tới Pi� XII, Gi�o hội C�ng gi�o tương đối bảo thủ, theo nghĩa kh�ng mấy thiện cảm với thời mới. Tuy nhi�n, Pi� XI ho�n to�n ch�nh x�c khi ng�i l�n �n chủ nghĩa v� chế độ cộng sản.

Gioan XXIII đổi hẳn c�ch nh�n. Trung th�nh với cốt l�i của Truyền Thống, nhưng nh�n thế giới đương đại với tấm l�ng tr�u mến, rộng mở. Một th�ng điệp H�a b�nh tr�n Thế giới gửi tới mọi người thiện ch�, như mở rộng bi�n giới của Gi�o hội để đem Tin Mừng đến tận c�ng thế giới, kh�ng ph�n biệt chủng tộc, m�u sắc, t�n gi�o. Một C�ng đồng Vatican II, m� di sản hẳn c�n k�o d�i cho một Gi�o hội C�ng Gi�o tiếp tục th�ch nghi với biến chuyển của thế giới, của nh�n loại, với những đ�i hỏi mỗi ng�y th�m phức tạp.

Tiếc thay, ch�nh s�ch mở cửa với c�c nước cộng sản đ� biến th�nh một đường lối ngoại giao với những th�nh quả kh� ti�u cực.

Sẽ c� thay đổi g� kh�ng với Đức Phanxic�? Chờ xem.

Nhưng trong khi chờ đợi, điều cả thế giới đ� thấy; đ� l� với Phanxic�, viễn tượng đ� thay đổi ho�n to�n v� ch�nh v� thế m� ng�i bị bầu l�m gi�o ho�ng. Năm 2005, khi trong Mật nghị Hồng y c� 25 phiếu bầu cho Hy Jorge Bergoglio, hồng y đ� xin chuyển những phiếu n�y sang t�n hồng y Ratzinger. T�m năm sau, chẳng ai ngờ, ch�nh đương sự c�ng kh�ng ngờ. Yếu, bệnh, lại gi�, 76 tuổi, vẫn bị bầu. Số l�, trong một cuộc hội thảo giữa c�c hồng y hai ng�y trước khi v�o Mật viện, ph�t biểu của hồng y Jorge Bergoglio đ� mang t�nh quyết định:

Ph�t biểu nghi�m khắc v� nghi�m trọng n�y, hẳn đả lay động s�u xa hồng y đo�n. Gi�o Hội mắc nhiều chứng bệnh. Đương nhi�n, bệnh phải chữa. Nhưng căn nguy�n của mọi chứng bệnh đến từ việc Gi�o Hội tự quy chiếu v�o ch�nh m�nh (như ch�ng Narcisse của thần thoại Hy lạp, chết v� qu� say m� h�nh ảnh m�nh soi tr�n mặt nước). Trong khi lẽ sống của Gi�o Hội l� Tin Mừng! Điểm quy chiếu độc nhất của Gi�o Hội l� Gi�su Kit�, Ch�a Cứu Thế. Lời lẽ của Hy Jorge Bergoglio mở ra như một M�a Xu�n Tin Mừng, lan tỏa đến tận ch�n m�y cuối trời, th�m nhập mọi v�ng b� ẩn chứa chan hy vọng v� đầy ắp thương đau, tội lỗi của c�i nh�n sinh. Mật nghị Hồng y bầu ng�i l�m Gi�o ho�ng l� điều tất yếu. Cũng cao tuổi như Gioan XXIII khi được bầu, lại yếu, bệnh. Nhưng vấn đề kh�ng phải thời gian cho bằng tầm nh�n v� điểm quy chiếu. M� thực hiện kh�ng ai bằng người đ� gi�p Hồng y đo�n nh�n ra. Gioan XXIII được bầu như một Gi�o ho�ng chuyển tiếp. Ng�i đ� chuyển Gi�o Hội v�o Thời đại. Phan Xi C� được bầu v� Mật nghị Hồng y biết r� nhu cầu hiện đại của Gi�o H�i v� người c� khả năng nhất dẫn dắt Gi�o Hội tho�t khỏi ch�nh m�nh.

Trở lại đề t�i của b�i n�y, c�u chuyện của Vatican với chủ nghĩa hay chế độ cộng sản kh�ng c�n l� chuyện quan trọng. Quan trọng l� sống v� loan b�o Tin Mừng. V� đừng qu�n cảnh gi�c về một thứ quy chiếu bệnh tật: lo cho Gi�o Hội, Gi�o Phẩm, gi�o chế; lo �mở đạo�.. ◙