Vui Tết, lan man chuyện Cười

 đỗ mạnh tri

Văn h�o Rabelais quả quyết: �Cười l� đặc t�nh của lo�i người�. Vậy lo�i vật kh�ng cười sao? Nh�n con c� mập, chẳng biết n� cười hay kh�ng cười trong bụng, nhưng c�i miệng của n� th� r� l� cười. Con g� c� cười khi n� g�y ta mới nghe ra cục te cục t�c. Con lợn ủn ỉn, thoang tho�ng như tủm tỉm. Tranh d�n gian vẽ lợn cười nheo mắt, tr�ng rất vui. Năm nay Đinh Hợi. Lợn đến, ch� đi. Ch� sủa gầu gầu, kh�ng ra tiếng cười ch�t n�o. Nhưng khi vui, ch� ng� ngoắy đu�i. Thế ra ch� cười bằng đu�i. Thật tức cười. Nhưng chớ vội cười ch�. Người ta đ�u chỉ c� cười bằng miệng. Tiếng cười cũng như tr� tuệ, kh�ng đặt trụ sở nhất định ở một bộ phận n�o trong th�n thể.

1. Từ hai b�n tay của mỗi ch�ng ta, d� kh�ng phải l� tay nghề, to�t ra một sự th�ng minh lạ l�ng m� thường ng�y ch�ng ta kh�ng để �, v� qu� quen thuộc. Thử tưởng tượng thiếu đi chỉ v�i ng�n tay th�i, c�i tr� tuệ m� c�c nh� t�m l� học gọi l� intelligenge motrice / tr� tuệ thao t�c của ch�ng ta, sẽ kh� chịu lắm. H�y nh�n một người l�m bếp giỏi hoa tay giữa những thực phẩm v� dụng cụ, một nhạc sĩ dương cầm, một nghệ sĩ đi�u khắc hay một b�c thợ lề, thợ sơn� để thấy tr� tuệ hiện h�nh trong những động t�c cụ thể v� đọng lại th�nh những sản phẩm mu�n m�u mu�n vẻ. Đ�i ch�n nữa, chả cần chờ khi về gi� chống gậy ta mới biết tr�n qu� sự th�ng minh của hai ch�n. Sắc sảo: ch�n Thu� Kiều. Ch�nh x�c: ch�n người mẫu diễn h�nh tr�n thảm đỏ, ch�n của Zidane đ�a với tr�i banh tr�n nền cỏ xanh... C�n c�i đầu th� khỏi phải n�i. Đầu, đ�ch thị l� đỉnh cao của mỗi người, lớn hay b�, b�o hay gầy. C� lẽ v� vậy m� đầu mặc nhi�n tự coi m�nh như đỉnh cao của tr� tuệ. Rồi đ�i d�nh quyền chỉ đạo. Ở nước Ph� l�ng sa, những vị thủ l�nh ch�nh trị ưa chứng tỏ m�nh l� người to đầu, bằng c�ch viết nhiều s�ch. Nhưng biết đ�u, �To đầu m� dại, nhỏ d�i lại kh�n�. Thời nay, đầu đang mất thế thượng phong. Thi�n hạ đua nhau ca tụng con tim. Chỗ n�o cũng thấy love với con tim đủ m�u, đủ cỡ. V� rằng, tim nhậy cảm, tim nắm bắt được thời cuộc chạy như chong ch�ng. N�i như Augustin� ng�y xưa: cứ y�u đi, cứ rung động đi, rồi l�m g� th� l�m. H�y bước đi theo nhịp của con tim. H�y k�ch th�ch cảm x�c để sưởi ấm t�nh người trong một x� hội lạnh như tiền. Tim ngự trị khắp chốn, nơi th�nh đường, trong ph�ng học, trong những diễn văn của c�c nh� l�nh đạo t�n gi�o. Tim cũng vương v�i khắp nơi, trong media, trong si�u thị. Tr�n thị trường thời buổi to�n cầu ho�, tim th�nh argument de vente.

Vậy c�n c�i bụng m� thời nay người ta l�m đủ c�ch cho n� dẹp đi? �ng b� m�nh xem ra đặt trọng t�m của tr� tuệ trong bụng. C�i bụng tốt kh�ng như bụng phệ. D�ng n� ph� nhi�u, tr�n trĩnh, chắc nịch. Th�ng minh của bụng như bao gồm sự th�ng minh mang t�nh l� luận, khoa học, kh�ch quan của c�i đầu v� sự th�ng minh gi�u x�c cảm của con tim. Bụng vừa biết t�nh to�n hơn thiệt, suy nghĩ rạch r�i, vừa quen rung cảm v� cảm th�ng với người kh�c. Thế n�n mới n�i: �suy bụng ta ra bụng người�. Suy bụng l� bụng suy đấy. Kh�ng phải như một nh� khoa học suy nghĩ về một hiện tượng tự nhi�n đ�u. Bụng suy nghĩ kiểu của bụng. Bụng suy l� bụng phản ứng tức khắc trước một ho�n cảnh n�o đ�. V� dụ, đi đường gặp người hoạn nạn, nếu ta kh�p lại c�i đầu th� phản ứng tự nhi�n của ta l� phải cứu gi�p ngay. Đ� l� v� bụng suy. C� sự hiểu biết n�o s�u s�t hơn, đ�ng k�nh phục hơn sự hiểu biết của bụng? Nếu ta cứ để bụng ta suy m� h�nh sử với người th� x� hội lo�i người sẽ đẹp biết bao! N�y nh�: ta kh�ng muốn bị xỉ b�ng, đ�n �p, đ�nh đập vậy hỏi bụng l� biết ngay c� n�n xỉ b�ng, đ�n �p, đ�nh đập người kh�c hay kh�ng. Khi đ�i ta muốn ăn, kh�t muốn uống, r�t muốn mặc, vậy hỏi bụng l� ta biết ngay phải l�m g� với b� cụ gi� ngồi vỉa h� gi� r�t kia, với em b� lang thang cạnh nh� ga, với người h�ng x�m c� đơn..  H�n g� một nh� ngoại giao c�o gi� như Talleyrand từng n�i: �Coi chừng phản ứng đầu ti�n, tốt đấy�. Muốn l�m điều �c, cần cảnh gi�c trước c�i bụng.

2. Trở lại chuyện cười, mọi bộ phận trong th�n thể đều lợi hại cả. Mắt: cười h�p mắt, cười nheo mắt. Duy�n d�ng l� �nh mắt cười t�nh. Như trong h�t ch�o: T�nh l� lại mắt anh thời anh liếc, liếc th� n�y anh liếc ả i ơi, đ�i mắt n�ng k�a, k�a đ�i mắt c� n�ng ư n�ng đưa� M�i, miệng thường được coi l� bộ phận th�ng dụng. Ca dao: Chồng giận th� vợ l�m l�nh / Miệng cười hớn hở rằng anh giận g�. Nhưng c� khi cười chỉ nửa miệng. C� khi thiếu cả nửa miệng: cười nhếch m�p, cười khẩy, cười ruồi. Với đ�i m�i, người ta cười nhoẻn, cười toe to�t hay ngược lại, ch�m ch�m, cười nụ. V�o trong một ch�t, người ta cười bằng mũi, bằng họng: cười gi�n, cười nắc nẻ, cười ha hả, cười khanh kh�ch. Cười sặc sụa v�o s�u hơn nữa, đụng tới ruột gan, bụng bịu: cười vỡ bụng, cười n�n ruột, cười đứt ruột, cười v�i đ�i. Cười b�, cười ngất, cười rũ, cười lăn.. to�n th�n thể rung chuyển th�nh cười. Chả tr�ch ng�y nay y học d�ng tiếng cười để chữa bệnh. C� những c�u lạc bộ cười. Thậm ch� c�n c� những lớp dạy cười để chống stress, chống bệnh, bồi dưỡng tuổi gi�.

Nhưng kh�ng phải thứ cười n�o cũng tốt. Nhiều thứ cười kh�ng đ�ng gọi l� cười. Cười khẩy, cười nhạt, cười m�t, cười khan v.v� c� chi l� vui? Trong những trường hợp n�y ta nhằm mỉa mai, ch� bai người kh�c. Cười gượng v� buồn bực, cười gằn để n�n sự căm tức hằn học dẫn tới sự dồn n�n l�m nảy sinh mụn nhọt trong t�m hồn. Th� rằng cười trừ, cười xo� trước những sự việc kh�ng hay nhưng kh�ng quan trọng. Khả năng cười trừ, cười xo� chứng tỏ th�n x�c kh�ng thiếu phương tiện v� sự kh�n ngoan tối thiểu để tự bảo vệ trước những bực dọc, đố kỵ, ghen tương kh�ng đ�ng c�.

May thay, ngo�i những tiếng cười l�m mất vui, ta c� một loạt cười rất l�nh mạnh. Cười nhoẻn, cười toe to�t như b� nằm trong n�i. Cười hồn nhi�n đủ kiểu: cười h� h�, cười hề hề, cười hềnh hệch, cười h� h�, cười kh�, cười h� hố. Cười k�n đ�o: cười thầm, cười mỉm, cười nụ. Kho�i ch�: cười kh�c kh�ch, cười gi�n. Thả gi�n: cười rũ, cười lăn, cười b� l� b� c�ng�    Kh�ng phải bậc tu h�nh m� kh�ng biết cười duy�n, cười t�nh l� g� th� thật uổng. Th� rằng tạm cười cợt, kiểu cười gi� cợt trăng ?

3. Nh�n thời cuộc lắm khi cười ra nước mắt. Về khoản n�y, �nhờ ơn B�c v� Đảng�, Việt Nam m�nh phong ph� lắm. Chắc ai trong ch�ng ta cũng biết một v�i chuyện tiếu l�m, b�i thơ, c�u v�, c�u đối m� đối tượng ch�nh l� �chế độ một ng�n lần d�n chủ� hiện c�n đang ngự trị tr�n đất nước. C�ch đ�y một gi�p, H� Sĩ Phu, người đ� thật sự hiện đại ho� nghệ thuật c�u đối trong văn học Việt Nam hiện đại, c� C�u đối d�n Cửa h�ng một �ng �Tr�m�thịt lợn như sau :

Tiền bạc nổi tr�n hai mặt thớt

�c tim quyện dưới một dao bầu!

Mười hai năm sau, đất nước đ� thay đổi nhiều lắm. Ri�ng �ng Tr�m th� vẫn c�n đấy. Cửa h�ng của �ng cũng v�y. Tất nhi�n quy m� hơn nhiều. Cắt đất, cắt biển cho �ng Tr�m phương Bắc. B�n đất, b�n người, đặc biệt phụ nữ với trẻ em. Tiền bạc của �ng b�y giờ t�nh h�ng triệu, h�ng tỉ đ� la Mỹ, nổi c�, ch�m c�, thừa mứa hơn giấy vụn. Con ch�u �ng ti�u x�i xả l�ng. Ch�ng c� độ sơ sơ cũng v�i trăm triệu mỹ kim. Ai d�m l�m g�? Đấy hai c�i mặt� thật của ch�ng: ăn cướp l� ch�ng, la l�ng cũng l� ch�ng. Ch�ng l� thủ phạm, ch�ng l� quan to�. Thương thay những con tim c�n nặng l�ng với d�n tộc, những bộ �c ki�n tr� giương cao những tấm biển chỉ đường của tr� tuệ. Dao bầu của lệnh miệng, của chỉ thị n�y, của nghị quyết kia l�m việc kh�ng ngưng nghỉ. �c tim quyện dưới một dao bầu !

Cười như H� Sĩ Phu l� c�ng kh�c với d�n tộc. Nhưng kh�c như H� Sĩ Phu l� để bảo vệ v� nu�i dưỡng tiếng cười tự tin của d�n tộc.

4. Một c�u hỏi g�y cấn : c� cười được bất cứ c�i g� kh�ng? B�n Ph�p n�y thấy chẳng c� g�, chẳng c� ai được miễn cười. Ch�nh trị, x� hội, t�n gi�o, trời phật; trắng, v�ng, đen, nh�m nh�m, đều bị l�i ra trước l�ng cười. Nhiều ch�nh kh�ch chỉ mong được chế nhạo  trong chương tr�nh Les Guignols. T�n gi�o, đặc biệt Kit� gi�o, trong Kit� gi�o, đặc biệt C�ng gi�o, được/bị chiếu cố, từ Thi�n Ch�a đến gi�o phẩm, Gi�o ho�ng. Vụ h� hoạ về Moham�t, b�o ch� b�n Ph�p, nhất l� những tờ b�o tr�o ph�ng lấy lại v� khai triển nhiều. Trong dịp n�y, phản ứng từ ph�a Hồi gi�o l�m nổi bật sự quan trọng căn bản của một tiếng cười: tiếng cười lấy ch�nh m�nh l�m đối tượng. Tự cười. Kh�ng tự cười th� chẳng đời n�o đạt được c�i cười thoải m�i, l�nh mạnh khiến cho th�n x�c thư gi�n, t�m hồn thảnh thơi. C�i khoảng c�ch với ch�nh m�nh, với d�ng tộc m�nh, đất nước m�nh, t�n gi�o của m�nh, khoảng c�ch của tự cười l� liều thuốc ti�n chữa bệnh tự cao tự đại, tự phụ v� gi�p ta tự h�o, tự tin, y�u đời, y�u người, vui sống.

Nhưng c� người lại hỏi: đời c� đ�ng sống kh�ng? V� than:

Đời l� bể khổ chị em ơi

Một lần m�nh kh�c hai lần người kh�c!

Vậy kh�c chăng? Kh�ng! Nếu thật đời l� bể khổ th� mời bạn cười ngay đi v� sớm muộn rồi cũng phải kh�c. C�i chết chẳng trừ ai.

5. Ch�a Gi�su c� cười kh�ng nhỉ? Trong s�ch Tin Mừng kh�ng thấy chỗ n�o n�i Ch�a Gi�su cười. Cũng kh�ng thấy chỗ n�o n�i Ch�a Gi�su kh�ng cười. Nhưng c� một điều ai cũng c�ng nhận, kể cả người v� thần: Gi�su l� người. Đ� l� người, tất nhi�n c� những cảm x�c của người. Tin Mừng kể rằng Gi�su �u yếm nh�n trẻ thơ, nổi giận đuổi con bu�n ra khỏi đền thờ, đau l�ng trước một người mắc bệnh phong, kh�c c�i chết của người bạn Lazar�, lo buồn đến chảy mồ h�i m�u trong vườn c�y dầu trước giờ tử nạn, v� nghi nan cả Thi�n Ch�a, đến nỗi thốt l�n tr�n thập gi�: �Lậy Thi�n Ch�a, Ch�a t�i, sao Ch�a bỏ t�i?�. Đ� c� những cảm x�c rất người như thế, tại sao kh�ng cười? Xem c�ch Ng�i lang thang với c�c m�n đệ nam c�, nữ c� từ đồng qu� đến th�nh thị, để loan bao Tin Vui, kh� c� thể tưởng tượng thiếu tiếng cười. V� thường t�nh cười phải đi với vui. Huống hồ Tin Vui của Ch�a Gi�su la Tin Vui về một niềm Hy vọng c� sức vượt thắng mọi �u lo khổ nhục chết ch�c.

Tiếng cười cũng như tiếng n�i: đủ loại, đủ � nghĩa. Cười để giữ khoảng c�ch với ch�nh m�nh, cười v� y�u đời, y�u người, cười để khơi dậy hay biểu hiện niềm vui v� hy vọng nơi m�nh, nơi người� Cười kiểu đ�, chắc chỉ thấy c� nơi người. V� Rabelais c� l� khi quả quyết: �Cười l� đặc t�nh của lo�i người�.                          

đỗ mạnh tri 9.1.07.