Theo Vũ Ngọc Phan trong "Mấy Ý Kiến Về Dân Ca Quan Họ Bắc Ninh" thì lối hát này xuất hiện lần đầu tiên ở những vùng trù phú nhất của đất Kinh Bắc, tức miền đất thuộc mấy huyện Tiên Du, Võ Giàng, Bắc Ninh ngày này. Đây là những địa phương trong bao nhiêu thế kỷ qua đã nổi tiếng về văn hóa, học thuật, từng cung ứng cho đất nước nhiều bậc đại khoa cùng những văn nhân, nghệ sĩ tài danh. Về phía nữ giới, đây cũng là nơi quy tụ những bậc nữ lưu lừng lẫy một thời trong văn chương, thi phú cũng như trong lịch sử. Là người Việt Nam có lẽ không mấy ai không biết tới phương danh bà Đoàn Thị Điểm, quán làng Hiến Phạm huyện Văn Giang tỉnh Bắc Ninh, người đã để lại cho hậu thế dịch phẩm Chinh Phụ Ngâm Khúc từ nguyên tác chữ Hán của Đặng Trần Côn. Bản dịch của nữ sĩ họ Đoàn được coi như một tuyệt phẩm nói lên tâm tình của người phụ nữ Việt Nam trong thời chinh chiến. Người ta cũng khó quên được những bậc nữ lưu tài sắc vẹn toàn được lưu danh sử sách như Nguyên Phi Ỷ Lan, cô gái làng Thổ Lỗi (tức Siêu Loại sau này) từng được vua Lý Thánh Tông say đắm tuyển vào cung và trở thành mẫu hậu của vua Lý Nhân Tông. Đời sau cũng nhắc nhiều tới người thiếu nữ tài hoa quán làng Phù Đổng (tức làng Gióng), huyện Tiên Du, khuê danh Đặng Thị Huệ, tục gọi là Bà Chúa Chè, người được Chúa Trịnh Sâm yêu mến tuyển vào phủ Chúa phong tặng danh hiệu Tuyên Phi.

Để trả lời câu hỏi Dân Ca Quan Họ là gì, trước hết chúng ta có thể nói mà không sợ ngoa ngôn là thể điệu ca xướng này sẽ không có nếu Bắc Ninh không phải là phần đất được Thượng Đế cưng chiều ban cho không ít những cô gái vừa duyên dáng, vừa có nhan sắc hơn người lại có tài ca hát tự bẩm sinh. Vì thế mới có câu:

Vẫn theo tác giả Vũ Ngọc Phan trong bài viết kể trên thì:

"Đất Kinh Bắc xưa có tục phụ nữ thường làm việc trong nhà: canh cửi, thêu thùa, đan lát. Do đó, phần đông con gái Bắc Ninh thời xưa chân tay mềm mại và rất khéo. Trong những việc làm ngày đêm trong nhà như vậy, các cô hay ngâm thơ, ca hát, và do luôn luôn ôn luyện nên hát rất hay. Từ chỗ thuộc nhiều thơ văn, lại hay ngâm nga, ca hát, nên những cô gái như kiểu Ỷ Lan thì xứ Kinh Bắc rất nhiều…. Truyện cũ còn ghi lại: vua Lý Thánh Tông đã 40 tuổi mà không con, đi cầu tự qua làng Thổ Lội, người đi xem đứng đầy đường, riêng có một cô gái nhan sắc tươi giòn, tay cầm liềm hái, vẫn đứng tựa bên khóm lan ở phía xa, không ra xem, mà cất riếng hát:

Một cận thần đem chuyện tâu cho vua biết. Cô gái làng Thổ Lội kia được tuyển vào cung và được phong làm Ỷ Lan phu nhân (lấy nghĩa là tựa mình bên khóm lan). Sau Ỷ Lan phu nhân sinh ra Lý Nhân Tông được phong làm Ỷ Lan Thái Phi….

Về những cô gái của quê hương Quan Họ, tôi nói đến Ỷ Lan, người thôn nữ ở Siêu Loại kia được tuyển vào cung, vì cách đây trên mười năm, tìm về nguồn gốc Quan Họ, đã có người cho rằng khi hát câu "Tay cầm bán nguyệt xênh xang" trên này, Ỷ Lan đã hát một điệu hát rất hấp dẫn, về sau trai gái làng Siêu Loại hay hát điệu ấy, cho là một điệu kết mối lương duyên và gọi là điệu "hát Quan Họ", lấy cớ là do điệu hát hấp dẫn mà quan quân phải dừng lại nghe."

(Hết trích. Những chữ tô đậm và gạch dưới do người viết)

Cách hiểu trên đây dựa trên lối cắt nghĩa: "Quan" chỉ quan quyền, quân lính, "Họ" tiếng người nông phu ở miền Bắc ngày xưa dùng trong khi cày bừa để ra lệnh cho con trâu, con bò dừng lại (tục ngữ có câu: Sáng tai họ, điếc tai cày, ý chỉ kẻ lười biếng, khi nghe lệnh ngưng làm việc thì tai rất thính, nghe rõ ngay, nhưng khi có lệnh làm việc thì làm như tai điếc không nghe thấy).

Sau khi nhắc lại giả thuyết trên, nhà văn Vũ Ngọc Phan nêu nhận xét riêng của ông: "Nhưng thật ra tiếng "họ" chỉ là một tiếng người ta gọi trâu bò dừng lại, chứ đâu có phải để dùng cho người. Theo tôi, giả thuyết này không thể dùng được"

Để thay cho giả thuyết mà ông không chấp nhận vừa kể, nhà văn họ Vũ căn cứ vào nhiều truyền thuyết khác nhau để chứng minh nguồn gốc dân ca Quan Họ Bắc Ninh và tại sao người ta lại gọi lối hát này là "Quan Họ"? Tổng hợp nội dung những truyền thuyết ấy, chúng ta rút ra được mấy điểm cốt lõi sau đây:

1.- Trong thời xa xưa, hàng năm cứ vào ngày 13 tháng Giêng âm lịch dân làng Tam Sơn (Đông Ngàn, Từ Sơn) cùng với dân làng Lũng Giang (tức làng Lim, Tiên Du) mở hội hát hò với sự tham dự nồng nhiệt của trai gái đôi bên, và được sự chứng kiến của các tiên chỉ, những bậc vị vọng hai làng.

2.- Dần dà phong tục hội hè hát xướng như thế lan tới nhiều địa phương quanh vùng, trong đó có châu Cổ Pháp, quê hương của các vua triều Lý. (Được biết Cổ Pháp vốn thuộc Từ Sơn, Tiên Du, Bắc Ninh ngày nay)

3.- Dưới triều đại nhà Lý các thôn Du Lâm, Danh Lâm, Hội Phù, Nội Duệ có đào những kinh lạch để ngự thuyền của nhà vua có thể từ sông Đuống đi vào. Mỗi khi vua về thăm quê hương Cổ Pháp thì những thành phần thuộc hậu duệ nhà Lý sinh sống tại đây lại được vời đến để múa hát cho vua thưởng lãm. Những người này được dân địa phương cung kính kêu là "Quan Viên Họ Lý".

5.- Theo Khâm Định Việt Sử, năm Thuận Thiên thứ 15 (1025) vua Lý Thái Tổ đã có hảo ý đặt quan chức cho giới ca xướng. Đặc biệt thời này, theo Việt Sử Tiêu Án của Ngô Thì Sĩ, một nữ nghệ nhân họ Đào nổi tiếng hát hay đã được nhà vua ban nhiều ân thưởng trọng hậu.

Như vậy, chúng ta có thể tạm hiểu Dân Ca Quan Họ là một loại xướng ca bình dân nhưng mang ý nghĩa và nội dung đặc biệt, một thứ đặc sản của Bắc Ninh, vùng đất một thời được mệnh danh là Kinh Đô đất Bắc (Kinh Bắc). Tự thân cách gọi tên này (Quan Họ) mang một ý nghĩa trân trọng được "họ hàng, làng nước và cả các giới quan quyền" tham gia và thưởng thức.

Trong bài "Lim Quan Ho" viết bằng Anh ngữ trên NET, người ta thấy cách giải đáp về nguồn gốc lối Hát "Quan Họ" có phần giản dị hơn: "Originally Hát Quan Họ were exchange songs between two mandarins’ families" –Trao đổi hát xướng giữa hai gia đình nhà Quan. Vẫn theo tác giả thì Hát Quan Họ bắt đầu xuất hiện khoảng thế kỷ thứ 13. Khởi sự là những trao đổi ca xướng giữa trai gái hai gia đình quan cách. Dần dà nó được lan truyền đến giới bình dân miền bắc… và sau những buổi tụ tập hát Quan Họ, nhiều cặp trai gái đã thành đôi lứa*. Trải qua nhiều thế kỷ, lối hát này đã trở thành một thể loại dân ca quan trọng nhất của người Việt Nam "Originally Hát Quan Họ were exchange songs between two mandarins’ families. Gradually, it spread out and became popular among the northern people… and many marriages were formed at these get-togethers. After centuries, hát quan họ became the most significant vietnamese folk-song type".

Tưởng cũng cần nói thêm để tránh ngộ nhận: tất cả những ghi nhận trên đây chỉ là những suy diễn. Nó có thể đúng –đúng bao nhiêu? – Và cũng có thể sai! – Sai ra sao?. Vì thế, người viết mong mỏi sẽ được các bậc trí giả từng để tâm nghiên cứu về dân ca Quan Họ Bắc Ninh soi sáng.

* Theo tác giả Đặng Văn Lung (ĐVL) trong "Quan Họ - nguồn gốc và quá trình phát tiển" được in trong tác phẩm "Phong tục tập quán các dân tộc Việt Nam" -ấn hành trong nước-, từ trang 178 đến trang 204 gồm nhiều tác giả thì:

Vẫn theo tác giả ĐVL thì một đơn vị làng được kể là "làng" Quan Họ phải hội đủ hai điều kiện: (a) Có bọn Quan Họ đi kết bạn và hát với Quan Họ nơi khác liên tục từ hai, ba lớp tuổi trở lên (b) Được các Quan Họ nơi khác thừa nhận.

Dựa vào tiêu chuẩn này tính đến năm 1945, Bắc Ninh có cả thảy 49 làng Quan Họ, hầu hết quy tụ trong các huyện Tiên Sơn (17 làng), Yên Phong (17 làng), Việt Yên (15 làng) và thị xã Bắc Ninh (10 làng). Căn cứ vào địa lý tại ba huyện kể trên, tất cả những làng Quan Họ đều quây quần chung quanh thị xã Bắc Ninh.

Về mặt tổ chức, làng Quan Họ (a) có ông (bà) Trùm chịu trách nhiệm chung trong đội và anh chị em trong bọn có tục gọi tên theo thứ tự hai, ba, bốn, năm… Về sinh hoạt: hát đối giọng, hát đôi… hát có lề lối, có định kỳ, định điểm…; (b) dân ca ấy có đặc điểm về âm nhạc và lời ca: nếu hát lên thì sẽ được nhiều người công nhận là Quan Họ (tiêu chuẩn này là xem trọng sự tự nhận, sự xác nhận của nghệ nhân và dân chúng vùng Bắc Ninh). Theo những tiêu chuẩn vừa nêu thì sẽ thấy sinh hoạt Quan Họ gắn chặt với làng xóm. Mỗi làng có thể có nhiều bọn Quan Họ, nhưng tất cà các bọn đều chịu một sự phân công tự nhiên nhằm tạo cho sinh khí sinh hoạt văn hóa phục vụ một mục đích nhất định của làng. Đó là việc cùng nhau tổ chức ngày hội cầu vui, cầu may, cầu thịnh hàng năm của làng cho rầm rộ, sôi nổi với niềm hy vọng năm mới sẽ làm ăn tốt hơn năm cũ….

Nói tới ngày hội trong làng (Hội Lim, Hội Ó –tức hội làng Ó, tên chữ là Xuân Ổ…) thường khai diễn từ ngày mồng 4 Tết đến một số ngày trong tháng 2 (một hoặc nhiều làng chọn một ngày làm ngày hội của làng mình. Thí dụ Hội Lim mở vào ngày 13 tháng Giêng âm lịch, trùng với ngày Hội Chợ đầu năm. Vì ngày 12 tháng Giêng lại là hội đình của 6 làng chung quanh vùng Lim, nên không khí náo nức của hội đình chuyển ngay cho Hội Lim một ngày sau đó). Dĩ nhiên, bên cạnh việc hát Quan Họ còn có nhiều trò vui khác như đô vật, kéo co, cướp cầu, đánh đu… hoặc những sinh hoạt mang tính văn hóa như thi thả chim, thi hát chèo, hát tuồng, đố chữ, cờ tướng…

Những buổi hát Quan Họ có thể diễn ra tại đình làng, trong sân chùa, trong nhà hay trên những ngọn đồi giữa cảnh thiên nhiên. Nếu là ngày Hội Lim thì về khuya có ánh trăng chứng giám vì là ngày 13 tháng Giêng.

Để có người tiếp nối, khi trong một bọn Quan Họ có người vì lớn tuổi hoặc vì một lý do nào đó phải thôi thì ông (hay bà) Trùm sẽ tìm những thiếu niên hoặc thiếu nữ nhỏ tuổi trong làng kết nạp vào để làm quen với sinh hoạt Quan Họ, chờ ngày thay thế.

Giống các thể loại văn chương bình dân khác như ca dao, tục ngữ, truyện cổ, nội dung những bài ca xướng Quan Họ thường rất phong phú, súc tích. Khác chăng là dân ca Quan Họ ít chú ý tới việc phổ biến kinh nghiệm đồng áng hay những bài học về luân lý, đạo đức. Đặc điểm của bộ môn ca diễn xuất phát từ Bắc Ninh này là nội dung thường nghiêng về mặt giãi bày tình cảm trai gái, nhưng là một thứ tình cảm nhẹ nhàng, tế nhị.

Đấy là cách tỏ tình kín, hở nhưng gói ghém tất cả tâm tình thiết tha, gắn bó và thái độ kiên trì, quyết liệt của những chàng trai thôn dã. Về phần người thiếu nữ, dù không khỏi mủi lòng trước tấm chân tình của chàng trai mới gặp, nàng vẫn khôn khéo buông lời đưa đẩy, không dứt khoát rút cầu, ngăn cánh nhạn đưa tin, trái lại còn kín đáo mở ra một cơ hội cho sự đâm bông kết trái của một mối tình thơ mộng vừa chớm nở.

Bên cạnh những trao đổi trực tiếp là những trăn trở, băn khoăn, nhung nhớ của những cô gái và những chàng trai vừa mới gặp nhau đã phải lòng nhau, để đêm đêm đắm hồn vào vừng trăng sáng mà tưởng như lạc vào chốn bồng lai tiên cảnh.

Hoặc trường hợp những cặp uyên ương nửa đường gẫy gánh vì một nguyên nhân éo le nào đó, nhưng tự thâm tâm vẫn còn nặng lòng với mối tình xưa nghĩa cũ, khắc khoải, canh cánh chờ trông một ngày đẹp trời được "tái hồi Kim Trọng" để gương vỡ lại lành, để "đá nát" thành "vôi nồng" và để "chăn đơn gối chiếc" tìm lại được hơi ấm của hương lửa "ba sinh".

Nói chung, một số lớn những bài ca Quan Họ Bắc Ninh đều chứa đựng một nội dung thấm đượm tâm tình yêu thương, gắn bó, nhớ nhung giữa những chàng trai thanh, những cô gái lịch, tương tự như những câu hát trên đây. Bên cạnh đó là những bài ca nói lên đức tính hi sinh, luôn lo cho tương lai chồng con của những người phụ nữ thời xưa.

Là những buổi hát giữa chốn đình trung, với sự hiện diện của những bậc vị vọng trong làng, trong tổng hay những bậc tai mắt ở chốn công môn, nên dù bài ca diễn tả nội dung nào chăng nữa thì những câu giáo đầu cũng thường gói ghém những ý tưởng mời gọi tâm tình yêu thương, đoàn kết, gắn bó, xóa bỏ hận thù giữa người với người. Dưới đây là những câu giáo đầu điển hình, mở màn cho những buổi hát Quan Họ Bắc Ninh.

Và từ những câu giáo đầu có nội dung tương tự mang tính xây dựng như thế, cuộc đối đáp giữa đôi bên trai gái đi vào những thanh âm, những lời lẽ chứa đựng những tình cảm khi ân cần mời mọc, khi say đắm, lả lơi, lúc buồn rầu, tuyệt vọng nhưng cũng có lúc sáng rực niềm vui.

Xuất phát từ cốt lõi của kho tàng văn chương bình dân truyền khẩu cho nên hầu hết những bài dân ca Quan Họ Bắc Ninh đều làm theo thể lục bát (mở đầu một câu 6 chữ và tiếp theo một câu 8 chữ, cứ thế cho đến hết bài) hay song thất lục bát (mỗi đoạn hai câu 7 chữ tiếp theo là một câu 6 chữ và một câu 8 chữ). Dĩ nhiên khi các nghệ nhân hát lên, tùy theo thể điệu họ sẽ thêm vào những từ phụ, những tiếng đệm, những tiếng ê a, nhưng vẫn giữ vần điệu của thể thơ lục bát (hoặc song thất lục bát, hay biến thể). Để có một ý niệm rõ ràng, mời độc giả đọc lại những thí dụ trích dẫn trong phần nói về nội dung những bài dân ca Quan Họ trên đây.

Vì là dân ca (những bài hát dân gian) nên trong đó có những qui luật về âm sắc của bộ môn âm nhạc cổ dự phần. Do sự giới hạn của số trang trong bài viết không cho phép đi sâu vào chi tiết để thấy tính cách đa dạng của âm nhạc bộc lộ trong lối hát Quan Họ Bắc Ninh, trong bài viết ngắn này, chúng tôi chỉ tạm đơn cử hai thể điệu quen thuộc là Hát Ví và Hát Sa Mạc.

Như đã nói, khi hát các nghệ nhân tự ý chọn lựa những cung giọng, thể điệu thích hợp rồi từ đấy đưa vào câu hát những tiếng phụ, đệm, những tiếng láy, những tiếng ê a, ầu ơ…. tuy không mang ý nghĩa gì rõ rệt nhưng có tác dụng đem lại cho bài ca những âm thanh du dương, trầm bổng, trong khi từ căn bản vẫn không thoát ra ngoài ý tưởng chính gói ghém sẵn trong những câu ca dao hoặc những câu thơ 6, 8 nguyên thủy.

Mời độc giả đọc kỹ hai câu ca dao quen thuộc sau đây:

(Chỉ với hai câu, vỏn vẹn 14 từ, nhưng khi chuyển thành bài ca nó có thể kéo dài tùy theo tài năng của nghệ nhân khi thêm vào những tiếng phụ, tiếng đệm, tiếng láy, những tiếng ối, a tạo nên một chuỗi thanh âm khi trầm, khi bổng, khi ngưng đọng, khi ngân dài, làm ngây ngất lòng người thưởng ngoạn.)

Sau đó, chúng ta cùng nhau tạm quên thực tại, đưa trí tưởng tượng nương theo tiếng hát của nghệ nhân, nhẩm đọc những lời lẽ được người hát pha trộn vào giữa những từ, những câu của hai câu lục bát:

Loại đi những tiếng phụ, đệm, những tiếng láy những tiếng ối, ơ (gần như vô nghĩa, thừa thãi) trong bài hát, chúng ta sẽ thấy nổi bật lên lời và ý hai câu lục bát được tô đậm trên đây.

Tiếp theo là một thí dụ khác lấy căn bản là bài Làm sao cho đến tiên cung.

Khi chuyển vào buổi hát Quan Họ, bài này sẽ được nghệ nhân trình bày như sau:

Vẫn theo sự phân tích của nhiều tác giả thời tiền chiến, trong đó có Vũ Ngọc Phan thì trong số 500 bài dân ca Quan Họ, người ta đếm được cả thảy ngót 100 bài trong đó nói đến thuyền bè, bến nước. Điều này phù hợp với những nét đặc trưng trong sinh hoạt nhân gian và trong văn hóa truyền thống của dân tộc Việt Nam.

Thử nêu lên một vài chứng tích:

- Trên hầu hết các dụng cụ đồ đá, nhất là trên các mặt trống đồng khai quật được đều có khắc họa trang trí những hình thuyền.

- Tại nhiều địa phương, Bắc, Trung cũng như Nam, trong thuở thanh bình đều có những ngày hội đua hoặc bơi thuyền và thường được dân chúng tham gia nồng nhiệt.

- Đạo ông bà, tín ngưỡng nhân gian đều lấy hình ảnh con thuyền làm vật chỉ linh hồn người quá cố đi gặp tổ tiên bên kia thế giới. Riêng nhà Phật còn dùng thuyền làm phương tiện tiễn đưa linh hồn ra khỏi vòng tục lụy, lên chốn Niết Bàn (thuyền Bát Nhã).

- Nhiều tên gọi trong cổ nhạc cũng liên hệ tới thuyền, bến đò, mái chèo, như: hát Chèo, hò Đò Dọc, hò Đò Ngang, Dậm, hò Mái Nhì, hò Mái Đẩy v.v…

Dưới đây là một số câu làm thí dụ:

Một đặc điểm cho thấy tác giả những bài dân ca Quan Họ là những người có căn bản học vấn hay ít nữa cũng là những người năng đọc sách, có khiếu văn thơ: giữa những vần lục bát, song thất lục bát hoặc biến thể, khách thưởng ngoạn bắt gặp rất nhiều những câu "lẩy" hoặc những câu trích nguyên văn trong tác phẩm Đoạn Trường Tân Thanh của thi hào Nguyễn Du. Lý giải cho sự kiện này, nhiều người cho rằng đại đa số những chàng trai và những cô gái Bắc Ninh có tài có sắc trong xã hội xưa đều thuộc lòng truyện Kiều, nếu không từ câu đầu đến câu cuối thì cũng thuộc những đoạn quan trọng. Trước hết vì thói quen và vì niềm say mê ca hát. Thứ đến vì Tố Như tiên sinh, tác giả Đoạn Trường Tân Thanh vốn là con trai của bà Trần Thị Thấn quê quán Bắc Ninh. Do niềm tự hào là có liên hệ gần xa với cha đẻ của đệ nhất thi phẩm từng được người đời sau xưng tụng là "vô tiền khoáng hậu" này, nên nếu có những chàng trai thanh nhã, những cô gái lịch lãm đất Bắc Ninh qua các thời đại thấu hiểu truyện Kiều, học thuộc lòng truyện Kiều cũng không phải là điều đáng ngạc nhiên.

Khởi đầu là những câu đố liên hệ tới văn chương chữ nghĩa trong truyện Kiều.

(Hoặc: Đố anh kể được một câu năm người)

Tiếp theo là những đoạn, những câu trong truyện Kiều được tách ra (lẩy) để ghép vào những vần ca dao có sẵn hay những đoạn lục bát, song thất lục bát hoặc biến thể do người hát tự biên tự diễn, miễn sao phù hợp với cảnh, tình trong cuộc chơi.

Nhớ lời nguyện ước ba sinh

Bỗng đâu có khách biên đình sang chơi

Nhớ lời nguyện ước ba sinh

Trong nhiều trường hợp, người hát có thể trích nguyên văn một đoạn trong Kiều, đặc biệt là những đoạn diễn tả tâm tình lâm ly ai oán của người trong cuộc rồi sẵn trớn dẫn vào ý tưởng riêng tư muốn diễn tả.

Thí dụ như đoạn sau đây:

Bên cạnh việc lẩy Kiều, trích đoạn trong Kiều, dân ca Quan Họ Bắc Ninh cũng không thiếu những câu, những đoạn rút ra từ những tác phẩm văn nôm khác như Tống Trân Cúc Hoa, Lục Vân Tiên, Nhị Độ Mai, Nữ Tú Tài, Sơ Kính Tân Trang v.v… Tham dự những buổi hát Quan Họ, khách thưởng ngoạn thường bắt gặp những câu quen thuộc sau đây:

(Lục Vân Tiên)

(Nhị Độ Mai)

(Nữ Tú Tài)

(Tống Trân Cúc Hoa)

(Sơ Kính Tân Trang)

Đọc và suy cứu sâu xa về giá trị văn chương hàm ẩn trong những bài dân ca Quan Họ Bắc Ninh, chúng ta có thể tạm đồng ý với Vũ Ngọc Phan là trong rất nhiều bài hát, "rất khó phân biệt câu vận Kiều và câu sáng tác. Hình như các câu trênđều ăn nhập với nhau về ngôn ngữ thơ, về kết cấu thơ và cả về ý thơ. Cũng như Nguyễn Du, dân ca Quan Họ không ngại xử dụng những điển cố: Tấn Tần, Chương Đài, Nguyệt Lão, Lá Thắm, Chỉ Hồng v.v…; những ẩn dụ, tượng trưng: đá vàng, mây mưa, hoa nguyệt, trúc mai, tuyết sương, mận đào, lan huệ…; những khuôn mẫu: sen ngó đào tơ, kết ngãi Châu Trần, đá biết tuổi vàng, vương tơ lòng, tháo cũi xổ lồng… Để có được phong cách tương tự của Truyện Kiều, các nghệ nhân đã tỏ ra hết sức cố gắng học tập Truyện Kiều về mọi mặt. Các cách xử dụng Truyện Kiều nói trên, còn chứng minh thêm một điều là Truyện Kiều đã nhập tâm vào vốn liếng văn học dân gian như ca dao, tục ngữ. Nó làm thành cái kho nguyên liệu mà mọi người có thể dùng một cách thoải mái".

Trần Phong Vũ

Những ngày sửa soạn đón Xuân Kỷ Sửu (2009)